Breńsk — cmentarz ewangelicki

W Breńsku znajdował się cmentarz ewangelicki.

Breńsk — do 1945 roku Brenzig, a w wariantach historycznych Brzęczek, Brensken i Schüttkaten — był osadą z folwarkiem w powiecie człuchowskim (Kreis Schlochau), administracyjnie należącą do gminy wiejskiej Dickhof, czyli dzisiejszego Dzikowa. W 1905 roku liczył 157 mieszkańców, a cała gmina Dickhof — 406. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał w Breńsku 151 osób. W 1885 roku gmina Dickhof miała 462 mieszkańców, w tym 434 ewangelików i 28 katolików.

Ewangelicy z Breńska należeli do parafii w Olszanowie (Elsenau); Agathon Harnoch wymienia miejscowość w wykazie tej parafii, przy szkołach symultannych w Bischofswalde, Barkenfelde i Förstenau. Była to parafia zbiorcza, złożona z pięciu gmin — Olszanowa, Ruthenbergu, Gockowa, Rittersbergu i Bärenwalde — o których Harnoch pisze, że wszystkie były małe, ubogie i położone daleko od siebie, a ich kościoły pozostawały pod patronatem dworskim.

Kościół macierzysty w Olszanowie miał być w rękach luteranów w 1650 roku: niewielki budynek szachulcowy z drewnianą wieżą, o wnętrzu wysokości izby i bez organów. Pierwszego duchownego, nazwiskiem Pflug, wymienia się tam od 1691 roku. Nabożeństwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w Bärenwalde, gdzie mieszkało około tysiąca siedmiuset wiernych, co cztery tygodnie. Cała parafia liczyła 4537 dusz i miała trzynaście cmentarzy ewangelickich; w roku sprawozdawczym odnotowano w niej 186 chrztów, 106 konfirmacji, 40 ślubów, 3000 komunikujących i 105 pogrzebów.

W pobliskiej Rzeczenicy (Stegers) powstała osobna parafia ewangelicka. W podziale po 1908 roku była jedną z trzynastu parafii diecezji człuchowskiej — Harnoch w 1890 roku wymienia tu diecezję chojnicką. Rok 1888 jako datę jej powstania podaje Benedykt Reszka w zestawieniu parafii ewangelickich Prus Zachodnich założonych w drugiej połowie XIX wieku. Bär notuje dla Rzeczenicy księgi metrykalne — dla Gockowa od 1774 roku, dla Rittersbergu i Rzeczenicy chrzty od 1823, śluby i zgony w latach 1823–1825 oraz od 1832, wspólne rejestry komunikantów od 1903 i konfirmacji od 1899. W źródłach nie znaleziono informacji, czy i kiedy Breńsk przeszedł spod parafii w Olszanowie do parafii w Rzeczenicy ani czy należał do tej drugiej od chwili jej powstania.

Przynależność prowincjonalna była zmienna: do przełomu lat 1919 i 1920 prowincja Prusy Zachodnie z rejencją w Kwidzynie, w latach 1920–1938 prowincja Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją w Pile, a od 1 października 1938 roku prowincja Pomorze, nadal z tą samą rejencją (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Karta cmentarza z 30 października 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan przerzedzony”. Cmentarz o powierzchni dwudziestu czterech arów leżał przy drodze do Gockowa, na południe od siedliska, pośród lasu i uprawy leśnej; zachowały się wtedy fundamenty kamiennego muru ogrodzeniowego, dwie mogiły z pierwszej połowy dwudziestego wieku oraz cokół metalowego krzyża. Granice dawnego układu przestrzennego pozostawały czytelne, a z drzew rosły tu między innymi lipa, dwa modrzewie, cztery brzozy i cztery świerki. W źródłach nie znaleziono informacji o losach cmentarza po 1992 roku: gminy Rzeczenica nie obejmuje dostępny wyciąg z wojewódzkiej i gminnych ewidencji zabytków, rejestr zabytków województwa pomorskiego Breńska nie wymienia, a monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego tego terenu nie dotyczy.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Brenzig jako wieś. Notował tu 19 domów mieszkalnych i 211 mieszkańców, w tym 200 ewangelików i 11 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Elsenau; katolicy — do parafii w Czarnem; dzieci należały do okręgu szkolnego Dickhof.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W zestawieniu Benedykta Reszki parafia w Rzeczenicy powstała w 1888 roku, u Harnocha, opisującego stan z około 1890 roku, Rzeczenica jest miejscowością szkolną parafii olszanowskiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gockowo (Gotzkau) i podaje tu 139 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, pozycja 20 — gmina Dickhof); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, spis z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Schlochau — wykaz części gmin; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495–496; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 208 i 218; westpreussen.de, „Zur Gliederung der evangelischen Kirche in Westpreußen” — skład diecezji człuchowskiej; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 28; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; karta cmentarza w Breńsku, oprac. H. Greśki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 126–127; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.