Broczyna — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Broczynie, w gminie Trzebielino, był cmentarzem przykościelnym. W Broczynie szachulcowego kościoła dziś nie ma; w źródłach nie znaleziono daty jego rozbiórki. Orzeczeniem nr 266 z 23 marca 1960 roku wpisano do rejestru zabytków „nieużytkowany kościół poewangelicki w Broczynie” wraz z otoczeniem i wystrojem wnętrza. Należał on wówczas do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Trzebielinie, a orzeczenie określa go jako przykład ryglowej budowli sakralnej z XVIII wieku. W obecnym rejestrze zabytków Broczynę reprezentuje zespół dworski z dworem i parkiem. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Trzebielino na lata 2023–2026 podaje, że dawniej w sąsiedztwie dworu znajdował się kościół wraz z cmentarzem przykościelnym, a teren „zlikwidowanego cmentarza” został włączony w granice parku okalającego dwór.

Broczynę, po niemiecku Brotzen, lokowano w 1566 roku jako dobra rycerskie rodu von Zitzewitz. Do 1945 roku należała do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Sąd obwodowy miała w Miastku (Rummelsburg); według spisu z 1895 roku urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy mieściły się w Dretyniu (Treten), gdzie była parafia ewangelicka, do której wieś należała.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął Brotzen w dwóch rubrykach: gminę wiejską, zapisaną jako „Brotzen (= Bauerpöppeln)”, z 46 ewangelikami, i obwód dworski ze 142 ewangelikami, bez katolików.

Brüggemann pisze w 1784 roku, że Broczyna, po niemiecku Brotzen, należała dawniej do parafii w Dretyniu (Treten), a gdy dostała własny kościół, stała się filią dretyńskiej parafii. W opisie z 1784 roku zapisano, że w 1698 roku Broczyna otrzymała własnego pastora, a w 1747 roku znów przydzielono ją pastorowi z Dretynia, który odprawiał w broczyńskim kościele nabożeństwo co osiem tygodni.

W 1784 roku według tego opisu kościół w Broczynie był filią Dretynia w synodzie sławieńskim, a przypisane były do niego majątki Tursko (Turzig), Darnowo (Börnen), Vangerin, Pappel i Gesiffze. Inwentarz zabytków Juliusa Kohtego z 1934 roku nazywa go kaplicą, filią parafii w Dretyniu: była to mała prostokątna budowla szachulcowa z sygnaturką nad stroną zachodnią. Według Kohtego w latach 1697–1747 miała własnego proboszcza i obsługiwała Brotzen, Börnen, Bauern-Pöppeln, Turzig oraz Wangerin. W inwentarzu opisano ołtarz ambonowy z emporą biegnącą wokół wnętrza, złożony pod koniec XVIII wieku z siedemnastowiecznej ambony z baldachimem i z balustrad empory. Kohte wymienia cynowe naczynia ze stemplem Słupska: dwa lichtarze ołtarzowe z 1688 roku, dzieło Joachima Christiana Dendelera, i dzban na wino z 1790 roku, dzieło Matthiasa Schwahna.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Dretyniu, oddaloną od Dretynia o 7 kilometrów, a dla całej parafii podaje 2767 dusz. Urząd pastora w Dretyniu był wtedy nieobsadzony. W 1939 roku wieś liczyła 274 mieszkańców w 47 gospodarstwach. 3 marca 1945 roku mieszkańców ewakuowano, a w latach 1946–1947 wysiedlono tych, którzy zostali.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 787; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 160–161, pozycja 9, i s. 164–165, pozycja 63; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III: „Die Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg”, Stettin 1934, s. 115; GMINNY PROGRAM OPIEKI NAD ZABYTKAMI GMINY TRZEBIELINO NA LATA 2023–2026 (uchwała nr 355/XLVII/2023 z 26 kwietnia 2023 roku); orzeczenie nr 266 z 23 marca 1960 roku, „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1960, nr 7, poz. 22; Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, 2026; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 144.