Bruskowo Wielkie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Bruskowie Wielkim (Groß Brüskow) otaczał kościół, stojący po wschodniej stronie drogi do Duninowa. Zajmował wyniesiony teren wokół świątyni oraz znaczną część gruntu na północ od niej, gdzie trzymano rezerwę pod przyszłe pochówki. Od strony drogi granicę wzmacniał kamienny mur oporowy, a od północy i wschodu podkreślają ją do dziś nasadzenia świerkowe. Taki układ utrwaliła mapa Messtischblätter z 1935 roku i taki zastała inwentaryzacja z lat 1994 i 1995. Pozostałości dawnych pochówków zachowały się we wschodniej części; resztę terenu zagospodarowano współcześnie — na północ od kościoła chowano po wojnie mieszkańców całej parafii.

Bruskowo Wielkie, wzmiankowane po raz pierwszy w 1337 roku, było wsią królewską w amcie słupskim i siedzibą parafii, której kolatorem był władca. W 1784 roku Bruskowo Wielkie, wieś królewskiego urzędu słupskiego, leżało milę na północny zachód od Słupska. Obok folwarku mieszkali pastor i nauczyciel, siedmiu gospodarzy z sołtysem, trzech zagrodników i ośmiu chałupników-budników — razem 21 dymów.

Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, z filią w Swołowie; należały do niego Bruskowo Małe (Klein-Brüskow) i cegielnia Dodow. Parafia obejmowała Bruskowo Wielkie i Małe oraz Grünhagen, Dodow i Friedrichstal, a filią było Swołowo (Schwolow), również wieś królewska, z połową Scharfenstein.

Tradycja świątyni sięga drewnianego kościoła wzmiankowanego w 1490 roku; w 1863 roku ewangelicy wznieśli na jego miejscu nowy kościół, określany jako neoromański, a w innym opracowaniu jako neogotycki. Listę tutejszych duchownych Müller prowadzi od 1581 roku, gdy ordynowano Joachima Schwichtenberga, i doprowadza ją przez czternastu proboszczów do Ernsta Hermanna Fuchsa, przeniesionego tu w lutym 1887 roku; syn tego ostatniego, Karl Erich, przyjął ordynację 18 grudnia 1904 roku jako pastor w Quackenburg.

Spis z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 482 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1925 roku mieszkało tu dwanaścioro katolików, a wszyscy pozostali byli ewangelikami; w 1939 roku wieś liczyła 608 mieszkańców. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1226 dusz i gminę kościelną w Schwolow, oddaloną o 7 kilometrów. Pastorem był Hermann Ristow. W 1940 roku parafia, należąca do okręgu kościelnego Słupsk-Miasto, skupiała 1238 wiernych.

Zachowało się nazwisko tutejszego duchownego z ostatnich lat: porucznik Heinrich Runkel, „Pfarrer in Groß Brüskow, Kirchenkreis Stolp-Stadt”, otrzymał w 1941 roku Krzyż Zasługi Wojennej drugiej klasy.

Wojska sowieckie zajęły wieś bez walki 8 marca 1945 roku. Po wojnie kościół przejęli katolicy, a dawnych parafian wysiedlono — pierwszy transport odszedł w sierpniu 1946 roku. Wysiedleni rozproszyli się po obu państwach niemieckich.

W 1945 roku zmarłych w parafii chowano także poza tym cmentarzem. Według księgi zgonów parafii (AP Koszalin, sygn. 26/826/0/-/1) w marcu i kwietniu 1945 roku trzy osoby pochowano na cmentarzu w Swołowie bez udziału Kościoła („ohne kirchl. Mitwirkung”), jedną — na skraju lasu na wybudowaniu Swołowa (Schwolow-Abbau), a 2 kwietnia i 8 maja 1945 roku dwie osoby — na cmentarzu przy pomniku poległych w Bruskowie Małym (Kl. Brüskow), również bez udziału Kościoła (skany 134 i 135). W sierpniu 1945 roku na cmentarzu przy pomniku odbywały się już pogrzeby kościelne (skan 128). W lipcu i październiku 1945 roku ksiądz katolicki pochował na „starym cmentarzu” (alter Kirchhof) dwie uciekinierki wyznania katolickiego (skan 135).

Dawnego układu grobów nie ma. Część zlikwidowanych nagrobków przedwojennych wykorzystano w latach siedemdziesiątych do wybrukowania drogi z kościoła na cmentarz. Wokół świątyni pełno jest wkopanych w ziemię cokołów po żeliwnych krzyżach, których nie ma, oraz podstaw nagrobnych, z których zrobiono ławki. Przed kościołem, od głównej drogi, stał kamienny pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej, ogrodzony ażurowymi przęsłami żeliwnymi i w połowie lat dziewięćdziesiątych wykorzystywany na potrzeby parafii; do niedawna na zachód od świątyni widoczny był jego cokół. Miejscowy proboszcz urządził przy kościele lapidarium z ocalałych ułamków niemieckich nagrobków — najczęściej powtarzają się na nich nazwiska Albrecht, Schmidt i Wilke.

Roman de Malachinski spisał w 2004 roku z płyt lapidarium, urządzonego przy kościele w 2002 roku, 21 osób zmarłych w latach 1918–1941, między innymi Alwine Thrun z domu Burow z Friedrichsthal (zm. 1926) i krawca Franza Schmidta (zm. 1937). W 2004 roku na cmentarzu nie było grobów dawnych niemieckich mieszkańców.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1941; „Zapomniane cmentarze Gminy Słupsk. Inwentaryzacja — rewaloryzacja — upamiętnienie”, wystawa Stowarzyszenia „Słupia”, tekst A. Stachowiak, Swołowo 2020 (program NID „Wspólnie dla dziedzictwa”); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 170–171, poz. 32; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 171; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, s. 468–470, 478; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 502–504; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 1/2023; R. de Malachinski, „Grabsteine auf ehemaligen deutschen Friedhöfen im Kreis Stolp in Pommern”, oprac. U. Kerntopf, Arbeitskreis Familien- und Ortsforscher Stolper Lande im Stolper Heimatkreise e.V., 2004 (stan na maj–lipiec 2004); kopia z 2005 roku w Internet Archive (stolp.de); trop przekazany przez Claudię Fredrich; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930–931; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174; Archiwum Państwowe w Koszalinie, zesp. 26/826/0 „Akta parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim”, sygn. 26/826/0/-/1 (księga zgonów z lat 1869–1874 i 1909–1946), skany 128, 134 i 135 (szukajwarchiwach.gov.pl).