Bruskowo Wielkie — dawny kościół ewangelicki (Groß Brüskow)

Neoromański (według opisu wystawy z 2020 roku — neogotycki) kościół w Bruskowie Wielkim — po niemiecku Groß Brüskow — ewangelicy wznieśli w 1863 roku na miejscu starszej świątyni; kościół we wsi wymienia dokument z 1490 roku (według części opisów drewniany). Po 1945 roku przejęli go katolicy; nadali mu wezwanie Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i usunęli empory, charakterystyczne dla zborów protestanckich.

W 1784 roku Bruskowo Wielkie, wieś królewskiego urzędu słupskiego, leżało milę na północny zachód od Słupska. Obok folwarku mieszkali pastor i nauczyciel, siedmiu gospodarzy z sołtysem, trzech zagrodników i ośmiu chałupników-budników — razem 21 dymów. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, z filią w Swołowie; należały do niego Bruskowo Małe (Klein-Brüskow) i cegielnia Dodow.

Lista duchownych zaczyna się od Joachima Schwichtenberga, ordynowanego 24 sierpnia 1581 roku. W 1742 roku wprowadzono na urząd Davida Israela Dimpla, wcześniej pastora w Wieszynie; gmina protestowała tak uporczywie, że przydano mu kolejno trzech pomocników. Florian David Hamilton, ostatni z nich, objął parafię w 1753 roku i prowadził ją przez dwadzieścia sześć lat.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera, na którą powołuje się Józef Lindmajer, Hamilton urodził się w 1715 roku jako syn Samuela Ernsta, diakona w Sławnie, uczył się w szkole w Słupsku i w Collegium Fridericianum w Królewcu, a potem przez trzy lata studiował na tamtejszym uniwersytecie; był następnie nauczycielem domowym, między innymi u von Glasenappów, i przez jedenaście lat rektorem i katechetą w Sławnie, w grudniu 1753 roku został powołany na pomocnika pastora w Bruskowie Wielkim i otrzymał ordynację, a zmarł 26 września 1779 roku.

🟡 Lindmajer podaje trzy lata nauki w Collegium Fridericianum i dwanaście lat rektorstwa szkoły łacińskiej w Sławnie. Z Bruskowa wywodził się Peter Laurentius Wockenfuss, barokowy kantor i kompozytor zmarły w 1721 roku, urodzony tu 17 marca 1675 roku jako syn tutejszego proboszcza; wykaz duchownych pomorskich wymienia Christiana Wockenfusa jako pastora Bruskowa w latach 1660–1682.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Bruskowie Wielkim, po niemiecku Groß Brüskow, pastorami byli także: Johann Hoppe ze Słupska (ordynowany w 1605 roku), Johann Pauli (1617–1659), Johann Rüdiger (1683–1723, zmarły jako senior synodu), Peter Friedrich Bilang (1724–1741), Georg Pitsch (1780–1813), Siegismund Jensen (1815–1837), Franz Eduard Theodor Blaurock, syn pastora z Charnowa (1838–1885), i Ernst Hermann Fuchs (od 1887 roku). Georg Heinrich Pitsch zmarł 25 sierpnia 1813 roku, w 63. roku „czynnego i pobożnego życia”, jak napisała w nekrologu ogłoszonym w Berlinie jego wdowa; 🟡 Ernst Müller podaje datę śmierci 24 sierpnia 1813 roku. W październiku 1910 roku pastor Hermann Fuchs otrzymał Order Orła Czerwonego czwartej klasy.

W 1914 roku pastorem w Bruskowie Wielkim był Ristow.

Świątynia kryła pamiątki starsze od siebie: witraż z herbem biskupa kamieńskiego, księcia Ernesta Bogusława von Croÿ, oraz dwa dzwony, z których jeden nosił herb zakonu krzyżackiego i wizerunek Chrystusa, a drugi był gładki. Żaden nie miał napisów — tak opisał je inwentarz zabytków z 1894 roku, określając gładki dzwon jako „może średniowieczny”. Pagel podaje, że był to odlew z 1594 roku: po wojnie trafił na cmentarzysko dzwonów w Niemczech Zachodnich, skąd w 1963 roku przewieziono go do zamieszkanego przez wysiedleńców osiedla Frixheim w nadreńskim powiecie Grevenbroich. Inwentarz z 1894 roku wymienia też mosiężną misę chrzcielną z reliefem Zwiastowania i ozdobnym napisem w otoku.

Parafia luterańska należała do synodu Słupsk-Miasto, obejmowała Bruskowo Małe i Wielkie oraz Wierzbięcin, a filię miała w Swołowie. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 482 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1925 roku ewangelicy stanowili 97,9 procent mieszkańców wsi. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1226 dusz i gminę kościelną w Schwolow (Swołowo), oddaloną o 7 kilometrów. Pastorem był nadal Hermann Ristow. Patronat był państwowy.

W 1940 roku parafia liczyła 1238 zborowników. W 1941 roku porucznik Heinrich Runkel, „Pfarrer in Groß Brüskow, Kirchenkreis Stolp-Stadt”, otrzymał Krzyż Zasługi Wojennej drugiej klasy.

Karl-Heinz Pagel podaje, że 8 marca 1945 roku Armia Czerwona zajęła wieś bez walki. Pastor Heinrich Runkel (1933–1945) odprawiał latem nabożeństwa co niedzielę w starym kościele. Według Wojciecha Skóry Runkel przyjeżdżał w drugiej połowie 1945 roku także do Słupska i odprawiał nabożeństwa dla tamtejszych ewangelików niemieckich w kościele świętego Piotra, a spotykał się z wiernymi również w sali modlitewnej przy ulicy Grottgera. 16 sierpnia 1946 roku zgromadzono mieszkańców, wśród nich Runkla, a nazajutrz wywieziono ich ze Słupska. Straty: 36 poległych, 31 zmarłych cywilów, 76 zaginionych; odnaleziono później 186 osób w RFN i 188 w NRD. Uczyli Zielke, Radtke i Gendrullis.

Księga zgonów parafii (AP Koszalin, sygn. 26/826/0/-/1) ma wpisy z 1945 roku i z 1946 roku do sierpnia. Ostatni wpis za 1945 rok ma numer 208 (skan 135); spośród 94 wpisów odczytanych na skanach 128–135 (nr 115–208) w 50 zapisano, że zmarły — sam albo z rodziną — przebywał w parafii jako uciekinier (w księdze najczęściej: „z. Z. als Flüchtling”). 5 maja 1945 roku starszy kościelny (Kirchenälteste) pochował zmarłego na nowym cmentarzu w Swołowie bez udziału duchownego (skan 134). 20 lipca 1946 roku pogrzeb poprowadził starszy kościelny, ponieważ — jak zapisano — duchowny był zajęty posługą gdzie indziej (skan 137). Ostatni pogrzeb w księdze odbył się 13 sierpnia 1946 roku (skan 137).

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 3 listopada 1945 roku, a parafię erygowano 1 czerwca 1951 roku. Józef Szymański przytacza raport księdza Jana Ziei, w którym ten zrelacjonował między innymi niedzielę 30 grudnia 1945 roku, a o kościele w Bruskowie, przez Zieję nazwanym Brzostkowem, pisał, że jest dostatecznie uposażony w ziemię i że „jest tam jeszcze pastor ewangelicki”; tam właśnie powinna według niego powstać osobna parafia dla Bierkowa, Bruskowa i Swołowa, a „dotąd dojeżdżaliśmy tylko do Bierkowa”. 28 sierpnia 1946 roku ksiądz Leon Gliszczyński, pallotyn, został według Szymańskiego wikariuszem kooperatorem w Słupsku z rezydencją, prawami i obowiązkami proboszcza w Bruskowie Wielkim.

Dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Cmentarz otaczał kościół i zajmował znaczną część terenu na północ od niego, gdzie była tak zwana rezerwa pod przyszłe pochówki. Granice od strony drogi wzmacniał kamienny mur oporowy, a od północy i wschodu wyznaczają je do dziś świerkowe nasadzenia. W miejscu dawnego cmentarza ewangelickiego urządzono lapidarium ocalałych nagrobków. Przed kościołem stał kamienny pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej, wygrodzony żeliwnymi ażurowymi przęsłami, w 2013 roku opisany jako używany przez parafię; według opisu z 2020 roku jego cokół stał na zachód od świątyni do niedawna.

Ewangelickie księgi metrykalne tej parafii przechowuje dziś Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej w Koszalinie: dwie księgi chrztów — z lat 1847–1908 (sygnatura 2) i 1908–1946 (sygnatura 3). Są zdigitalizowane, ale archiwum udostępnia je wyłącznie na miejscu — nie są dostępne w internecie. Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Großbrüskow mit Schwolow), zapisy chrztów i ślubów w tutejszych księgach zaczynały się w 1622 roku, a zgonów — w 1608; w całości brakowało w nich zapisów chrztów z lat 1669–1671.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 468–470; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 2; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1941; cmentarze.slupsk.pl — Bruskowo Wielkie; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 1/2023; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 118; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Groß Brüskow; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 345; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 930–931; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” (Berlin), 9 października 1813 roku, s. 12 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 5 października 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); J. Lindmajer, „Uwagi o szkolnictwie w Sławnie od wprowadzenia reformacji do końca XVIII wieku”, „Słupskie Studia Historyczne” 8, 2000, s. 85; W. Skóra, „Życie religijne Niemców w Słupsku zajętym przez Armię Czerwoną i Polaków (1945–1946). Rekonesans badawczy”, „Przegląd Zachodniopomorski” 40, 2025, s. 150; J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 406, 408; Archiwum Państwowe w Koszalinie, zesp. 26/826/0 „Akta parafii ewangelickiej w Bruskowie Wielkim”, sygn. 26/826/0/-/1 (księga zgonów z lat 1869–1874 i 1909–1946), skany 128–135 i 137 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.