Brzezie — cmentarz ewangelicki

Brzezie w gminie Rzeczenica leży przy dawnej drodze z Człuchowa do Białego Boru. Przed 1920 rokiem należało do powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau) w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1938 do prowincji Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie (Grenzmark Posen-Westpreußen), a od 1938 roku do prowincji Pomorze. Wieś liczy dziś około 435 mieszkańców. Cmentarz jest dziś czynną rzymskokatolicką nekropolią parafialną; w wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje jako ewangelicki. W Brzeziu dzisiejsze mapy pokazują jeden cmentarz — przy kościele rzymskokatolickim.

W źródłach kościelnych miejscowość występuje pod niemiecką nazwą Eickfier. Max Bär w wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich notuje w powiecie człuchowskim katolicką parafię Eickfier z księgami prowadzonymi od 1860 roku, a przy Koczale zapisuje, że tamtejsze księgi obejmują też dawny kościół filialny w Eickfier. Ksiądz Jakub Fankidejski pisze o parafii ejkfirskiej, „nowo utworzonej dopiero w roku 1863”.

Wieś nosiła po polsku także nazwę Ekfir (Słownik geograficzny, tom II); tamtejszy kościół świętego Wawrzyńca — katolicki — „bardzo ucierpiał przez zlutrzałych tutejszych mieszkańców”, a w 1867 roku parafia liczyła 1530 dusz, sama zaś wieś 942 katolików i 219 ewangelików. W metryce tutejszego kościoła zapisano: świątynia katolicka od 1599 roku, w 1624 roku w parafii koczalskiej, samodzielna parafia erygowana 21 marca 1864 roku (Fankidejski i Słownik geograficzny podają rok 1863, a przyłączenie Grabowa do nowej parafii Fankidejski datuje na 1864 rok), z kościołami filialnymi w Białym Borze, Pieniężnicy i Grabowie. Te same trzy miejscowości wykaz z 1 grudnia 1885 roku przypisuje jednej parafii katolickiej — Eickfier; pod tą samą nazwą stoi w wykazie sama wieś.

Słownik geograficzny notuje w Ekfirze (po niemiecku Eickfier) kościół katolicki parafialny pod wezwaniem świętego Wawrzyńca, „około r. 1590 nowo w pruski mur budowany”, z filiami w Białoborze i Pieniężnicy, o milę od Białego Boru, a rejestr zabytków notuje w Brzeziu kościół parafialny świętego Wawrzyńca w konstrukcji szachulcowej, przy filialnym kościele w sąsiedniej Pieniężnicy.

Kościół katolicki stał tu od 1599 roku, a lustracja starostwa z 1624 roku zastała go w parafii koczalskiej. Po potopie szwedzkim większość nowych osadników przeszła na protestantyzm i nabożeństwa odprawiano tu głównie w obrządku protestanckim, a msze katolickie — raz w miesiącu; po pierwszym rozbiorze katolicy znów byli większością. Obecny kościół szachulcowy wzniesiono w 1812 roku na miejscu poprzedniego, spalonego w pożarze wsi.

W 1864 roku erygowano samodzielną parafię świętego Wawrzyńca Męczennika, a w 1947 roku ją wznowiono. Kościół wraz z otoczeniem wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-49 dnia 26 października 1954 roku, w dawnym rejestrze województwa słupskiego pod numerem 10.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Eickfier jako wieś. Notował tu 132 domy mieszkalne i 1173 mieszkańców, w tym 219 ewangelików, 942 katolików i 12 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Schönau; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wykaz z 1885 roku notuje wieś na stronie 158 pod pozycją 22: 1110 mieszkańców w 143 domach, z tego 957 katolików, 144 ewangelików i dziewięciu innych chrześcijan. Tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Schönau. W wykazie z 1 grudnia 1910 roku pozycja 22 powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau) ma przypisaną parafię ewangelicką Schönau.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W jednej wersji budowlę z 1812 roku postawiono jako ewangelicką; inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku wylicza dwadzieścia jeden kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego i Eickfier wśród nich nie ma.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kraśniewo (Schönau) i podaje tu 120 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, pozycja A-49; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strona 158; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 337–338; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Schlochau, s. 52–53, poz. 22; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 128–129; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.