Brzezie — kościół św. Wawrzyńca (Eickfier)

Kościół w Brzeziu (po niemiecku Eickfier) w gminie Rzeczenica jest świątynią katolicką od 1599 roku; lustracja starostwa z 1624 roku wymienia go jako należący do parafii w Koczale.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom II, 1881) kościół w Brzeziu bardzo ucierpiał w czasach Reformacji, gdy mieszkańcy przeszli na luteranizm, a w XVII i XVIII wieku, z braku duchownych władających językiem niemieckim, nabożeństwa odprawiano bardzo rzadko — zwykle zgromadzonym wiernym nauczyciel odczytywał fragment z postylli.

Po potopie szwedzkim większość nowych osadników przeszła na protestantyzm; odtąd nabożeństwa odprawiano tu głównie w obrządku protestanckim, a msze katolickie — raz w miesiącu. Po pierwszym rozbiorze większość mieszkańców stanowili katolicy.

Dzisiejsza świątynia pod wezwaniem świętego Wawrzyńca Męczennika jest szachulcowa i stanęła w 1812 roku na miejscu poprzedniej, spalonej w pożarze wsi; wykaz rejestru zabytków datuje ją inaczej — na XVIII wiek. W pierwotnym kształcie była salowa, jednonawowa, zamknięta pięciobocznym prezbiterium, z wieżą o konstrukcji szkieletowej opierzoną deskami. Ze spalonego kościoła uratowano rokokowe wyposażenie: ołtarz z drugiej połowy XVIII wieku, ambonę z figurami apostołów i chrzcielnicę. Samodzielną parafię erygowano tu w 1864 roku, z kościołami filialnymi w Białym Borze, Pieniężnicy i Grabowie.

J. Heise w inwentarzu zabytków z 1887 roku zalicza kościół w Brzeziu do drewnianych kościołów katolickich powiatu i nie podaje daty jego budowy.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Eickfier jako wieś. Notował tu 132 domy mieszkalne i 1173 mieszkańców, w tym 219 ewangelików, 942 katolików i 12 osób innych wyznań. W tym samym podręczniku ewangelików przypisano do parafii Schönau, a miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom II, 1881) podaje dla Brzezia te same liczby katolików i ewangelików: 942 i 219.

W latach dwudziestych XX wieku kościół rozbudowano o dwie nawy boczne, kruchtę zachodnią i dwie przybudówki przy prezbiterium, a we wnętrzu wykonano empory boczne; poświęcenie rozbudowanej świątyni odbyło się 27 kwietnia 1924 roku. Z tego samego roku pochodzą piętnastogłosowe organy firmy Sauer w neobarokowym prospekcie; na wieży wiszą cztery dzwony — jeden dziewiętnastowieczny i trzy z lat dwudziestych. Parafię katolicką odnowiono w 1947 roku, a w 1992 roku dach pokryto blachą miedzianą.

Teren wokół kościoła był pierwotnie cmentarzem; zachował się z niego jeden nagrobek z końca XIX wieku. Kościół wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-49 dnia 26 października 1954 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rok 1812 podają Wikipedia i serwis kosciolydrewniane.pl, a Słownik geograficzny pisze o poprzedniej budowli, że była „około r. 1590 nowo w pruski mur budowana”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kraśniewo (Schönau) i podaje tu 120 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Ekfir”; rejestr zabytków województwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), pozycja A-49; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Kościół św. Wawrzyńca Męczennika w Brzeziu, Wikipedia; kosciolydrewniane.pl, hasło Brzezie; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 128–129; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83.