Brzeźno — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Brzeźnie, po niemiecku Briesen, po kaszubsku Brzézno, leży w gminie Człuchów i figuruje w gminnej ewidencji zabytków pod pozycją 22. W Brzeźnie królewskim mieszkali obok siebie katolicy i ewangelicy, a ewangelicy chowali zmarłych na osobnym cmentarzu.

W XVI wieku była to wieś królewska starostwa człuchowskiego. W 1570 roku, jak zapisał ksiądz Panske, gdy probostwo człuchowskie objął Jan Elhard, do parafii przyłączono kilka dotąd samoistnych kościołów wiejskich, a wśród nich kościół w Brzeźnie; w tym samym czasie duchowny luterański Joachimus Manzeke głosił kazania w Jącznikach i w Brzeźnie królewskim. Panske używa polskiej formy „Brzeźno” dla obu wsi tej nazwy; w źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, której z nich dotyczy pierwszy z tych zapisów. W Brzeźnie królewskim działała szkoła ewangelicka, a tamtejszy kościół katolicki — jak podaje ksiądz Fankidejski — rozebrano na rozkaz władz świeckich w 1818 roku.

W 1880 roku Słownik geograficzny opisywał Brzeźno jako wieś włościańską w powiecie człuchowskim. Gminę i urząd stanu cywilnego hasło wskazuje w Lindenhof, a najbliższą stację pocztową, kolejową i telegraficzną — w Chojnicach. Wieś miała przeszło 3664 morgi rozległości i 28 domów. Hasło „Słownika geograficznego” łączy pod jedną nazwą dwie różne wsie. Brzeźno królewskie „Słownik” liczy osobno: 242 mieszkańców, w tym 78 katolików.

Wykaz gmin z 1885 roku notuje Brzeźno królewskie pod nazwą Deutsch Briesen (strona 158, pozycja 19): 302 mieszkańców, w tym 154 ewangelików i 148 katolików, z parafiami katolickimi w Preußisch Friedland i w Człuchowie. Jako parafię ewangelicką wykaz wskazuje Konitz, czyli Chojnice, z gwiazdką oznaczającą parafię spoza powiatu. W tym samym wykazie gmin parafię chojnicką mają też Bergelau, Hohenkamp i Richnau. Harnoch wśród miejscowości szkolnych parafii chojnickiej, liczącej 8790 dusz, wymienia Brzeźno, a wśród przysiółków tej samej parafii leżących w powiecie człuchowskim — Bergelau, Hohenkamp i Richnau. W latach 1920–1939 mieściła się tu ostatnia niemiecka stacja kolejowa na linii z Chojnic do Człuchowa, tuż przed granicą z Polską.

Brzeźno szlacheckie, po niemiecku Adlig albo Polnisch Briesen, leży na Gochach, w dzisiejszej gminie Lipnica. „Słownik” daje Brzeźnu szlacheckiemu 1153 mieszkańców, z tego 803 katolików. Wykaz gmin z 1885 roku (strona 158, pozycja 11) podaje dla niego 1293 mieszkańców, w tym 344 ewangelików, 933 katolików, czworo innych chrześcijan i dwanaście osób wyznania mojżeszowego; parafię katolicką wskazuje w Borzyszkowach, ewangelicką w Pietrzykowie. Benedykt Reszka opisuje je jako największe skupisko ewangelików na Gochach — w 1883 roku 387 ewangelików wobec 935 katolików — i tłumaczy tę przynależność odległością: do świątyni w Pietrzykowie, przejętej przez ewangelików w 1617 roku, było stamtąd siedem do ośmiu kilometrów. Harnoch podaje, że w Brzeźnie szlacheckim odprawiano nabożeństwa parafii Pietrzykowo-Borowy Młyn, a wieś należała do jej miejscowości szkolnych.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasła Brzeźno 1. i 2; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 XII 1885, Kreis Schlochau, s. 158, poz. 11 i 19; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 494 i 504; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 18 i 20; ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 339–340; gminna ewidencja zabytków gminy Człuchów, pozycja 22; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Briesen”.