Brzeźno Lęborskie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Brzeźnie Lęborskim leży z dala od kościoła, poza zabudowaniami wsi, przy polnej drodze na zachód od szosy z Godętowa do Żelazna. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go w wykazie gminy Łęczyce pod pozycją 10 i odróżnia od katolickiego cmentarza parafialnego, położonego około czterystu metrów od wsi przy drodze do Żelazna. Cmentarz jest zarośnięty i pozostaje bez opieki. Daty jego założenia ewidencja nie podaje.

Brzeźno, po niemiecku Bresin, do 1945 roku należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszalińskiej. Było wsią królewską i siedzibą parafii ewangelickiej pod patronatem królewskim; nieliczni katolicy należeli do parafii w Lęborku. Kronika parafialna wiąże z Brzeźnem dokument z 1284 roku, Franz Schultz odnosi go jednak do Brzyna nad Jeziorem Żarnowieckim; Brzeźno pojawia się w źródłach około 1400 roku, wśród kościołów dekanatu lęborskiego.

Reformacja przyszła tu w XVI wieku. Wizytatorzy archidiakonatu pomorskiego do ziemi lęborskiej w 1583 roku nie dojechali, ale sporządzono dla nich wykaz kościołów „przez heretyków zajętych” a Brzeźno figuruje w nim obok Lęborka, Garczegorza, Janowic, Białogardy, Łeby i Osieków. Lista tutejszych duchownych zaczyna się od Johannesa Bubego około 1542 roku, a Jeremias Starost został ordynowany w Słupsku w 1568.

Dalsze dzieje źródła przedstawiają różnie. Według kroniki parafialnej drewnianą świątynię wzniesiono w 1347 roku, w 1641 oddano ją katolikom, a ewangelicy zbudowali własny kościół około 1700 roku. Według Schultza kościół odebrano ewangelikom w 1637 roku, wraz ze wszystkimi kościołami patronatu królewskiego. 🟡 Według Müllera nabożeństwa odprawiano, jak się zdaje, do 1724 roku w domu prywatnym; kościół zaczęto budować dopiero w 1720 roku, a poświęcono go 15 czerwca 1724 roku. Lista duchownych urywa się po Joachimie Klugigu (poprawka Müllera, s. 577 i 584), odnotowanym ostatni raz na synodzie w Lęborku 31 października 1636 roku; następny pastor, Paulus Twardocus, przychodzi tu w 1671.

W XVIII wieku pastorami byli tu kolejno ojciec i syn Keilerowie: Kaspar, przybyły z Torunia jako kandydat uciekający przed dżumą, i urodzony tu 31 października 1715 roku Karl Samuel, pastor od 1743 do 1783. W 1784 roku Brzeźno Lęborskie leżało milę na północny wschód od Lęborka, na równinie. Mieszkali tu pastor luterański i zakrystian, sołtys wolny, 12 gospodarzy (jeden z nich wolny), trzech zagrodników i chałupnik-budnik; była plebania katolickiego proboszcza lęborskiego, chata plebańska, chata kościelna i dom wdowy po pastorze — razem 23 dymy. Brüggemann zanotował dwa miejsca kultu obok siebie: „eine römischkatholische Kirche, und ein zu der Lauenburgschen Inspection gehöriges lutherisches Bethaus” — kościół rzymskokatolicki i luterański dom modlitwy inspekcji lęborskiej.

Do domu modlitwy należały królewskie Łęczyce, Świetlino, Pużyce, Wysokie i Chrzanowo, kolonia Bismark, część Rekowa oraz szlacheckie Chmieleniec i Kisewo.

Osobno biegły dzieje tutejszego kościoła katolickiego. Fankidejski opisuje w Brzeźnie parafialny kościół pod wezwaniem świętej Małgorzaty: proboszcz miał cztery włóki i ogród przy plebanii, na utrzymanie świątyni zapisano znaczną łąkę, a nauczyciel dostał półwłóczek i ogród przy szkole. Do parafii należały Brzeźno, Kaczewo, Kiszewo, Świslin, Pużyce, Łęczyce, część Rekowa, Strzelęcin, Wysokie Pole i Mędrzyno. Po Reformacji parafię brzeźnieńską przyłączono do Lęborka. Wizytacja z 14 grudnia 1686 roku zapisała o drewnianym kościele świętej Małgorzaty: portatyl wypożyczony z Lęborka, cyborium i Najświętszego Sakramentu brak, chrzcielnica pusta, „żadnych paramentów ani sprzętu”, dach mocno przeciekający. Ściany były w całości malowane. Dusz katolickich naliczono w parafii około pięciu.

Wizytacja z 22 lutego 1702 roku zapisała, że wieś jest „cała opanowana przez innowierców”; kościół jeszcze stał, ale część jego wyposażenia przechowywano w Lęborku, a cztery łany uposażenia wydzierżawiono niejakiemu Mateuszowi Schultzowi. Około 1770 roku, gdy stary kościół podupadł, kanonik Lniski wystawił własnym nakładem nowy, drewniany: na wieży trzy dzwony, z których jeden był stłuczony, wewnątrz ołtarz Najświętszej Maryi Panny fundowany kosztem generała Rexina, dwadzieścia pięć ławek i cztery okna. Proboszcz z Lęborka dojeżdżał tu dawniej co cztery tygodnie, potem jeszcze rzadziej; uboga gmina katolicka nie miała za co naprawiać niszczejącego kościółka, rząd jej nie wspomagał i w końcu — według Schultza w 1850 roku — trzeba go było rozebrać. Katolicy chcieli potem wystawić na starym miejscu małą kaplicę; źródła nie podają, czy zamiar wykonali.

W spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano we wsi 420 ewangelików i jednego katolika. Parafia ewangelicka w Brzeźnie obejmowała według tego spisu siedem gmin wiejskich i dwa obwody dworskie powiatu, a ósmą gminę, Reckow, dzieliła z parafią w Garczegorzu. Wilhelm Ferdinand Sellentin przesłużył w Brzeźnie czterdzieści dwa lata, od 1860 do 1902 roku. W latach 1911–1912 staraniem jego następcy, pastora Arnolda Rohdego, stanął kościół z wieżą wysokości trzydziestu sześciu metrów i trzema dzwonami. Rohde urodził się 11 stycznia 1869 roku w Szczecinie, a na urząd w Brzeźnie wprowadzono go 28 grudnia 1902 roku. Styl kościoła kronika parafialna określa jako gotycko-romański, a za Paulem Fischbachem nazywa go największym wiejskim kościołem w powiecie.

Wieś liczyła wtedy 447 mieszkańców. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 3160 dusz oraz kaplicę w Świetlinie, oddaloną o 7 kilometrów. Pastorem był Walter Calliebe.

Lęborski kalendarz z 1940 roku wspomina, że na cmentarzu w Brzeźnie (Bresiner Friedhof) pochowano niemieckich żołnierzy poległych we wrześniu 1939 roku w walkach w tej okolicy. Nie podaje liczby grobów ani nazwisk, nie podaje też, o który z dwóch cmentarzy w Brzeźnie, ewangelicki czy katolicki, chodzi.

10 marca 1945 roku Brzeźno zajęły oddziały radzieckiej Dziewiętnastej Armii i kościół został uszkodzony; 29 czerwca 1946 roku poświęcono go jako świątynię katolicką pod wezwaniem świętych Apostołów Piotra i Pawła.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Łęczyce (wykaz Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku, stan na 25 sierpnia 2026 roku), pozycje 9 i 10; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 235–237, 577, 584; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; historia miejscowości i parafii Brzeźno Lęborskie, opracowana przez kronikarkę Krystynę Traczyk (brzezno.trim.pl), wraz z przytoczoną tam książką P. Fischbacha „Brzeźno w Błękitnej krainie. Dzieje kościoła starej pomorskiej wsi”; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” (dawna witryna, kopia archiwalna); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon für die Provinz Pommern), s. 186, pozycja 5; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księga G24 (wizytacja 1702); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 854–855; „Heimat-Kalender für den Kreis Lauenburg” 1940, skan 51; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110.