Brzeźno Lęborskie — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Piotra i Pawła)

Brzeźno Lęborskie — po niemiecku Bresin — leży dziś w gminie Łęczyce; do 1945 roku należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Dawny kościół ewangelicki wzniesiono w latach 1911–1912 za pastora Arnolda Rohdego: ma wieżę wysoką na 36 metrów i trzy dzwony, a Paul Fischbach, przytaczany w kronice parafialnej, nazwał go największym wiejskim kościołem w powiecie lęborskim. Po wojnie świątynię przejęli katolicy; jest czynnym kościołem parafialnym pod wezwaniem świętych Apostołów Piotra i Pawła, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A-1719 (1 grudnia 2000 roku).

Kronika parafialna wiąże z Brzeźnem dokument z 1284 roku, nadanie dla Bożeja, syna Witka; Franz Schultz odnosi jednak ten dokument do Brzyna nad Jeziorem Żarnowieckim i za pierwszą pewną wzmiankę uznaje wykaz kościołów dekanatu lęborskiego biskupstwa włocławskiego z około 1400 roku. Brzeźno było wsią królewską, a tutejszy kościół parafialny nosił wezwanie świętej Małgorzaty. Według księdza Jakuba Fankidejskiego proboszcz miał cztery włóki i ogród przy plebanii, na utrzymanie kościoła zapisano dość znaczną łąkę, a nauczycielowi przypadał półwłóczek i ogród przy szkole; do parafii należały prócz Brzeźna między innymi Kaczewo i Kiszewo.

Po przyjęciu Reformacji przez książąt pomorskich w 1534 roku ziemia lęborska stała się luterańska, a Brzeźno miało duchownego ewangelickiego bardzo wcześnie, już w 1542 roku. Ernst Müller otwiera nim listę tutejszych pastorów i nazywa go Johannesem Bube; Schultz zapisuje to nazwisko jako Ruban. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego z 1583 roku w ogóle nie objęła dekanatu lęborskiego — zapisano przy nim zdanie krótkie i mocne: „qui non est visitatus ob periculum salutis”, nie został zwizytowany z powodu niebezpieczeństwa dla życia. Wymieniono osiem tutejszych kościołów — Lębork, Garczegorze, Brzeźno, Janowice, Białogardę, Łebę, Osieki i Zawołyniec, czyli Salino — i przy wszystkich postawiono tę samą uwagę: omnes ab haereticis occupatae, wszystkie zajęte przez „heretyków”, jak nazywało tutejszych ewangelików to katolickie źródło.

Po pierwszym duchownym przyszedł Jeremias Starost, ordynowany w Słupsku w 1568 roku, a po nim — według uzupełnień Müllera (s. 577) — Abraham Kluge, który zimą 1613/1614 roku w drodze do Stowięcina (Stojentin) utonął w potoku razem z żoną i dwojgiem dzieci, oraz Moritz Ralla z Miśni, którego powołanie zatwierdzono 22 września 1614 roku. W 1622 roku przyszedł brat Abrahama, Joachim Klugig (poprawka Müllera, s. 577 i 584), wcześniej pastor w Salinie, w Stowięcinie i od 1617 roku w Mikorowie; po synodzie lęborskim 31 października 1636 roku ślad po nim ginie — Müller dopuszcza, że może już w następnym roku został wypędzony albo zabity.

W 1637 roku, gdy ziemia lęborska wróciła do Korony, kościół — jak wszystkie kościoły patronatu królewskiego — odebrano ewangelikom i połączono z parafią w Lęborku; kronika parafialna podaje rok 1641.

Katolickie wizytacje pokazują, jak niewielu katolików tu zostało. Wizytacja z 14 grudnia 1686 roku zastała drewniany kościół świętej Małgorzaty w stanie opłakanym: portatyl wypożyczony z Lęborka, cyborium i Najświętszego Sakramentu brak, chrzcielnica pusta, „żadnych paramentów ani sprzętu”, dach mocno przeciekający. Ściany były w całości malowane. Dusz katolickich naliczono w parafii około pięciu. Wizytacja z 22 lutego 1702 roku zapisała, że wieś jest „cała opanowana przez innowierców”; kościół jeszcze stał, ale część jego wyposażenia przechowywano w Lęborku, a cztery łany uposażenia wydzierżawiono niejakiemu Mateuszowi Schultzowi. Około 1770 roku lęborski proboszcz, kanonik Lniski, postawił własnym nakładem nowy kościół drewniany; według Schultza w 1850 roku trzeba go było rozebrać, a gminę katolicką uznano za wygasłą.

Ogłoszenia katolickiego proboszcza z Lęborka, przytoczone w kalendarzu powiatowym z 1929 roku, mówią w grudniu 1846 roku o „prawie bez dachu i podłogi” kościółku w Brzeźnie; całkiem zrujnowany, sprzedano go na rozbiórkę w 1852 roku i nie odbudowano.

Ewangelicy przez kilkadziesiąt lat nie mieli własnej świątyni, a źródła różnie datują jej powstanie. Według Brüggemanna, na którego powołuje się Lemcke, gdy w 1671 roku do kościoła w Charbrowie powołano duchownego reformowanego, dla duchownego luterańskiego urządzono świątynię w Brzeźnie; kościół w Charbrowie zwrócono dawnym użytkownikom dopiero w 1736 roku. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Brzeźno figuruje jako kaplica zbudowana dwa lata wcześniej. Kronika parafialna mówi o kościele zbudowanym około 1700 roku, Schultz zaś pisze, że ewangelicy znów mieli kościół dopiero w 1724 roku — pierwszy chrzest odbył się w nim 2 sierpnia tego roku.

Starsze są niektóre sprzęty: dwa lichtarze ołtarzowe noszą datę 1689, jedna misa chrzcielna rok 1692, a druga, z nieodczytanym gotyckim napisem, pochodzi jeszcze z XVI wieku.

W XVIII wieku urząd pastora pełnili tu kolejno ojciec i syn Keilerowie. Kaspar Keiler przybył tu z Torunia jako kandydat, uciekając przed dżumą, przyjął ordynację 18 grudnia 1714 roku i służył do śmierci 17 kwietnia 1736 roku. Jego syn Karl Samuel, urodzony w Brzeźnie 31 października 1715 roku, objął tę samą parafię w 1743 i pozostał na niej czterdzieści lat, do śmierci 30 września 1783 roku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku po Keilerach pastorami w Brzeźnie Lęborskim, po niemiecku Bresin, byli: Johann Christian Luttermann (1784–1800), Samuel Traugott Hertzberg (1800–1819), Johann Georg August Pohl (1821–1859) i Wilhelm Ferdinand Sellentin (1860–1902), a wcześniej, na przełomie XVII i XVIII wieku — Paulus Twardocus (od 1671 roku), Martin Binatius (zmarły w 1707 roku), Johann Heinrich Neitzel (1708–1714) i, między ojcem a synem Keilerami, Georg Gottlieb Barnwasser (1737–1743). Pastor Martin Binatius, zmarły 13 maja 1707 roku, głosił też co sześć tygodni kazania w Charbrowie; jego poprzednik Paulus Twardocus przyszedł do Brzeźna w 1671 roku z Charbrowa, po niemiecku Charbrow, i tam został pochowany.

W 1719 roku filia w Brzeźnie zapisała dwadzieścia dwa chrzty, siedem osób zaślubionych i dwudziestu trzech zmarłych. Sama wieś liczyła 165 mieszkańców w 1781 roku i 447 w 1911 roku.

W 1784 roku Brzeźno Lęborskie leżało milę na północny wschód od Lęborka, na równinie. Mieszkali tu pastor luterański i zakrystian, sołtys wolny, 12 gospodarzy (jeden z nich wolny), trzech zagrodników i chałupnik-budnik; była plebania katolickiego proboszcza lęborskiego, chata plebańska, chata kościelna i dom wdowy po pastorze — razem 23 dymy. Brüggemann zanotował dwa miejsca kultu obok siebie: „eine römischkatholische Kirche, und ein zu der Lauenburgschen Inspection gehöriges lutherisches Bethaus” — kościół rzymskokatolicki i luterański dom modlitwy inspekcji lęborskiej. Do domu modlitwy należały królewskie Łęczyce, Świetlino, Pużyce, Wysokie i Chrzanowo, kolonia Bismark, część Rekowa oraz szlacheckie Chmieleniec i Kisewo.

Nowy budynek postawiono w 1804 roku; w 1912 roku zastąpił go dzisiejszy kościół. Kościół z 1804 roku był budowlą szachulcową na rzucie prostokąta, z wieżyczką dachową nakrytą płaskim dachem namiotowym. Barokową, malowaną nastawę ołtarzową z wbudowaną amboną, z Ostatnią Wieczerzą malowaną na desce i figurami świętych Piotra i Pawła, ufundował w 1724 roku Johann Matthias Müller z Quedlinburga, królewski pruski urzędnik skarbowy w Lęborku; malował ją w 1728 roku C. Kehrell. Ufundowany razem z ołtarzem w 1724 roku drewniany anioł chrzcielny stał w 1911 roku na strychu kościoła. W zakrystii stała dębowa, rzeźbiona ława kościelna z XVIII wieku, z siedziskiem obitym tłoczoną, częściowo złoconą skórą. Szesnastowieczną mosiężną misę chrzcielną ze Zwiastowaniem w dnie ufundował Adrian Preussen; otaczający scenę napis późnogotycką majuskułą to rzadki, powtarzany ciąg liter.

Misa chrzcielna z 1692 roku, o średnicy 36 centymetrów, ma w dnie trybowanego gryfa herbowego i napis „PETER KVND BIN EIC GEBOREN, HEDWIG DAC HAT MI KOREN”.

W 1927 roku pastorem ewangelickim w Brzeźnie był Calliebe. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3160 dusz i kaplicę w Świetlinie, oddaloną o 7 kilometrów. Patronat był państwowy, a pastorem był od 1 grudnia 1917 roku Walter Calliebe. Brzeźno zajęła Armia Czerwona 10 marca 1945 roku. Kościół ucierpiał — podziurawiono ołtarz i witraże, zniszczono organy — a po wojnie przejęli go katolicy: 29 czerwca 1946 roku poświęcono świątynię pod wezwaniem świętych Apostołów Piotra i Pawła, a parafię rzymskokatolicką erygowano 18 maja 1951 roku. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół został przejęty przez katolików w 1945 roku, a w 2003 roku, po generalnym remoncie przeprowadzonym przez proboszcza księdza doktora P. Malinowskiego, świątynię uroczyście konsekrował biskup Jan Bernard Szlaga.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rozbiórkę starego kościoła katolickiego Schultz datuje na 1850 rok, kalendarz — na 1852. Brüggemann, na którego powołuje się Lemcke, wiąże urządzenie ewangelickiej świątyni w Brzeźnie z 1671 rokiem, wykaz z lat 1710–1711 datuje kaplicę na około 1708–1709, kronika parafialna kościół na około 1700, a Schultz na 1724 rok.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 235–237, 577, 584; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 204, 205, 207; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 235–237, 577, 584; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; historia miejscowości i parafii Brzeźno Lęborskie, opracowana przez kronikarkę Krystynę Traczyk (brzezno.trim.pl), wraz z przytoczoną tam książką P. Fischbacha „Brzeźno w Błękitnej krainie. Dzieje kościoła starej pomorskiej wsi”; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — Brzeźno Lęborskie; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księga G24 (wizytacja 1702); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 854–855; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1929, s. 77, 80; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1049; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110.