Brzeźno Szlacheckie — cmentarz ewangelicki

Brzeźno Szlacheckie (po niemiecku Adlig Briesen) leży w regionie Gochy na Kaszubach, dziś w powiecie bytowskim i gminie Lipnica. Cmentarz ewangelicki znajduje się po prawej stronie drogi przy wjeździe od Borowego Młyna; ma 0,26 hektara. W otoczeniu cmentarza jest niski mur z kamieni polnych i obramowanie ze świerków; wyróżnia go duży drewniany krzyż. Zachował się szereg zaniedbanych grobów, część w betonowych obramowaniach, z mało czytelnymi kamiennymi tablicami; na jednym z nich stoi żeliwny krzyż z napisem: „Hermann Ritz, ur. 4 października 1828, zm. 19 kwietnia 1908”. Ewidencja zabytków datuje go na drugą połowę XIX wieku, Benedykt Reszka — na pierwszą.

Do 1772 roku wieś należała do powiatu człuchowskiego w Koronie, po pierwszym rozbiorze do pruskiego powiatu człuchowskiego (Kreis Schlochau) w rejencji kwidzyńskiej i prowincji Prusy Zachodnie. Od 1920 roku była wsią przygraniczną w polskim powiecie chojnickim, ze strażą graniczną i pamięcią „wojny palikowej”. Rdzeniem wsi był kościół katolicki świętej Katarzyny, wzmiankowany od 1398 roku. W obecnym kształcie drewniany kościół pochodzi z 1716 roku, a wieża z 1752. Do 1901 roku świątynia była filią parafii w Borzyszkowach, potem siedzibą samodzielnej parafii w diecezji chełmińskiej.

Pierwsi ewangelicy przybyli tu na początku XVIII wieku; w 1753 roku katolicki proboszcz z Borzyszków naliczył ich szesnastu. Należeli do parafii ewangelickiej w Pietrzykowie. Zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku wykazuje ich 387 wobec 935 katolików; spis z 1 grudnia 1885 roku — 344; pismo nadprezydenta Prus Zachodnich z 1907 roku mówi o 260 ewangelikach przy 1170 katolikach polskich i 70 niemieckich. W spisie z 1921 roku ewangelików było 107, a osób podających narodowość niemiecką — 69; w 1928 roku ewangelików było 33 na 1233 mieszkańców.

W źródłach nie znaleziono kościoła ewangelickiego w Brzeźnie. Nabożeństwa odprawiano w niewielkiej izbie lekcyjnej tutejszej szkoły; dom modlitwy na sto pięćdziesiąt miejsc miał być filią kościoła w Pietrzykowie. Działkę o powierzchni 25,51 ara kupiono umową z 25 lutego 1906 roku za tysiąc marek, na własność gminy ewangelickiej w Pietrzykowie. Królewski konsystorz w Gdańsku wiązał budowę z funduszem pół miliona marek przeznaczonym na budownictwo sakralne w Prusach Zachodnich. W Kwidzynie rząd przyznał środki 9 stycznia 1908 roku. Zabrakło wkładu własnego: do 1913 roku miejscowi zebrali dwieście pięćdziesiąt marek, a wpływy z podatku kościelnego wyniosły sto pięćdziesiąt. Wybuch wojny w 1914 roku zamknął sprawę. W Brzeźnie kaplicy nie zbudowano.

Po 1945 roku w Brzeźnie pozostało dziesięcioro ewangelików; z czasem i oni opuścili wieś, a cmentarz opustoszał. Ostatnim z nich był szewc Richard Born, urodzony w 1867 roku, pochowany na tym cmentarzu. Reszka podaje datę jego pogrzebu, ostatniego ewangelickiego w Brzeźnie, w dwóch miejscach różnie: raz 10 lutego 1951 roku, raz rok 1952.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pietrzykowo (Groß Peterkau) i podaje tu 223 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 85–88, 166–167, 184–189; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, s. 158–159, poz. 11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.