Brzeźno Wielkie — cmentarz ewangelicki

Brzeźno Wielkie, po niemiecku Bresnow, jest wsią gminy Starogard Gdański w powiecie starogardzkim. Gminny program opieki nad zabytkami podaje, że pierwsza pisana wzmianka o wsi pochodzi z 1248 roku. W programie nazwę wsi wywodzi się najpewniej od brzozy i brzeziny, od lasów wykarczowanych w czternastym wieku, a możliwy jest też związek z nieistniejącym dziś jeziorem Brzeźno. W średniowieczu wieś leżała przy szlaku kupieckim, który prowadził do Gdańska. W szesnastym wieku wieś była własnością kościelną, a jej układ przestrzenny program określa jako owalnicę.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Bresnow jako wieś królewską z dziesięcioma gospodarstwami chłopskimi i 26 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 55 budynków mieszkalnych i 684 mieszkańców, w tym 63 ewangelików i 621 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W wykazie gmin z 1885 roku (s. 32, poz. 7, „Breßnow”) wieś liczyła 666 mieszkańców, wśród nich 52 ewangelików i 614 katolików. W tym samym wykazie przypisano ją do parafii katolickiej w Klonówce i odnotowano w niej 51 domów oraz 115 gospodarstw domowych.

W 1937 roku działały we wsi dwie piekarnie, trzy sklepy i karczma. W końcu drugiej wojny światowej wieś zbombardowały radzieckie samoloty; spłonęły wtedy remiza, stodoła i dom wiejski. W 1952 albo 1953 roku wieś otrzymała nazwę Brzeźno Wielkie. Program ocenia układ starej wsi jako dobrze zachowany; wokół niej, w kierunku autostrady, powstają duże osiedla mieszkaniowe.

Ewidencja umieszcza cmentarz na skraju wsi, przy drodze do Klonówki, około dwustu metrów od zabudowań. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020–2023 nazywa go cmentarzem katolicko-ewangelickim, na którym chowano wiernych obu wyznań, i datuje — ze znakiem zapytania — na szesnasty wiek. W tabeli cmentarzy gminy zapisano go na działce nr 151. Cmentarz jest nieużytkowany, ale według programu „czytelny w terenie”, opatrzony tablicą informacyjną, a jego teren „uporządkowany, dobrze zadbany”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Ewidencja cmentarzy Pomorza, prowadzona na Białych Kartach konserwatorskich, oznacza cmentarz podwójnie: jako dawny katolicki i dawny ewangelicki. Wojewódzka i gminna ewidencja zabytków zawiera dla Brzeźna jeden zapis o cmentarzu i opisuje obiekt jako cmentarz dawny katolicki o powierzchni 0,05 hektara. W wykazie obiektów włączonych do gminnej ewidencji przy jej aktualizacji w 2016 roku program wymienia w Brzeźnie zarówno cmentarz poewangelicki na działce nr 151, jak i cmentarz dawny katolicki datowany na szesnasty wiek i drugą połowę dziewiętnastego.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Swarożyn (Swaroschin) i podaje tu 11 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, gmina Starogard Gdański, pozycja 3; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gdański na lata 2020–2023, Starogard Gdański 2020, s. 29, 42, 51, 63–65; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 200, pozycja 28; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.