Brzyno — cmentarz ewangelicki

Brzyno, po kaszubsku Brzënie lub Brzëno, nosiło niemiecką nazwę Reckendorf. Dawniej zapisywano je jako Brzyn i Brzinno, a najdawniej jako Buschyn — pod tą postacią wieś występuje w 1400 roku wśród dóbr lennych komturstwa puckiego, z obszarem pięćdziesięciu włók. Nazwę Reckendorf majątek otrzymał na początku lat siedemdziesiątych XIX wieku, od nazwiska właściciela: od 1839 roku dobra należały do von der Recka, który w 1847 roku wystarał się o odnowienie ich statusu dóbr szlacheckich.

Dobra od dawna zarządzano wspólnie z sąsiednim Prusewem i przez długi czas należały one do Krockowów z Osiek — w 1623 roku ich właścicielem był Hermann Reinhold Krokowski z Osiek. W 1663 roku Brzyn strawił wielki pożar.

Własnego kościoła ani siedziby parafii ewangelickiej w Brzynie nie było; wieś stanowiła obszar dworski, a po ewangelikach został cmentarz. Franz Schultz zwraca uwagę, że w wykazie wsi parafialnych Żarnowca z 1776 roku Brzyna w ogóle nie wymieniono — przypuszczalnie dlatego, że wszyscy mieszkańcy byli wyznania ewangelickiego; katolicy pojawiają się tu w schematyzmie diecezji chełmińskiej z 1867 roku, w liczbie czternastu.

Tabela świadczeń z 1786 roku wymienia w Brzynie, obok dzierżawcy, zarządcy, sześciu chłopów i trzech zagrodników folwarcznych, także nauczyciela. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Brzinnie 69 mieszkańców: 65 luteranów i czterech katolików; wieś przypisuje do parafii luterańskiej w Osiekach Lęborskich oraz katolickiej w Żarnowcu. Według statystyki z 1869 roku obok majątku rycerskiego stało dwanaście gospodarstw chłopskich i cztery zagrody chałupnicze na pięćdziesięciu dziewięciu włókach, a spośród 235 mieszkańców 211 było ewangelikami.

W 1872 roku naliczono tu 21 domów mieszkalnych, 38 gospodarstw domowych i 241 mieszkańców. W 1905 roku majątek o powierzchni 445 hektarów należał do Hugona Fließbacha z Mortschenken w powiecie lęborskim. W 1905 roku 177 z 218 mieszkańców Brzyna mówiło po niemiecku, a 41 po polsku.

Cmentarz założono w pierwszej połowie XIX wieku wśród pól między Brzynem a Prusewem, około kilometra od każdej z tych wsi. W 1935 roku wzniesiono na nim kaplicę, w której zachowały się wmurowane w posadzkę dwie piaskowcowe płyty nagrobne rodu von Zitzewitz, z 1839 i 1843 roku, długie na dwa metry i szerokie na metr.

Do lat 1919–1920 wieś należała do powiatu wejherowskiego w Prusach Zachodnich. Po traktacie wersalskim pozostała po stronie niemieckiej i weszła do powiatu lęborskiego na Pomorzu. Dnia 30 września 1928 roku obszary dworskie Prusewo i Reckendorf scalono w jedną gminę.

Po 1945 roku ludność niemiecka ustąpiła. Według badań B. Gosza, które przytacza Michalina Błażejewska (2012), w okolicach Brzyna, Prusewa i Wierzchucina mieszkało wówczas od 11 do 16 ewangelików. W 2004 roku gmina Krokowa otoczyła cmentarz i drogę do niego drewnianym ogrodzeniem; według Michaliny Błażejewskiej (2012) dawny układ grobów po stronie zachodniej jest nieczytelny, a strona wschodnia, „choć po części zdewastowana, jest jeszcze nadal czytelna” — zachowały się aleje brzozowa i cisowa. Zdjęcia Agnieszki Godfrejów-Tarnogórskiej z 28 listopada 2020 roku pokazują miejsce otoczone opieką: drewnianą kaplicę cmentarną, głaz z tablicą, aleję drzew i groby z kwiatami.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 502; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 502–503 (hasło Reckendorf) oraz s. 418 (hasło Burgsdorf); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 156–157, nr 27 (Brzinno); M. Błażejewska, „Dziewiętnastowieczny cmentarz ewangelicki w Brzynie”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” 2012, s. 13–35; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; hasło „Brzyno” w polskiej Wikipedii (pl.wikipedia.org/wiki/Brzyno, za F. Lorentzem); „Amtsbezirk Kolkau”, territorial.de.