Budowo — cmentarze ewangelickie

Cmentarze były w Budowie dwa. Pierwszy, przykościelny, leży przy kościele w północno-zachodniej części wsi; zachował się z niego żeliwny krzyż nagrobny Nicolasa Otto Dettlawa von Zitzewitz, żyjącego w latach 1745–1804. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego uważa ten krzyż za ślad cmentarza przykościelnego i powołuje się na źródła archiwalne, według których i tu znajdował się cmentarz. Budowo, po niemiecku Budow, należało przed 1945 rokiem do powiatu słupskiego w rejencji koszalińskiej i było siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej.

Drugi, większy cmentarz parafialny założono na północno-wschodnim skraju wsi, na niewielkim wzniesieniu, około sześciuset metrów od kościoła. Zajmuje około 4800 metrów kwadratowych. Na całym terenie widać pozostałości kamiennych nagrobków, przeważnie postumenty pod żeliwne krzyże i szczątki ram mogił; zachowało się trzydzieści dziewięć grobów. Na szczycie wzniesienia stoją fragmenty ścian kaplicy cmentarnej, a obok nich mogiły pierwszych powojennych mieszkańców Budowa. Od strony drogi granicę wyznacza niewysoki mur z ciosów kamiennych; pierwotne wejście prowadziło przez południowy narożnik, od drogi gruntowej. W najwyższym punkcie, nieopodal fundamentów kaplicy, zachował się kamień nagrobny Wolfganga von Zitzewitz, urodzonego 7 października 1885 roku i poległego 4 września 1914. Ostatni pochówek odbył się tu w lutym 1951 roku.

Tutejszy kościół — gotycki, wielokrotnie remontowany, między innymi w 1607 i 1645 roku — służył luteranom; patronat nad nim sprawował ród von Zitzewitz. Spis duchownych Pomorza Ernsta Müllera umieszcza Budowo w synodzie bytowskim, a lista pastorów zaczyna się od Nathanaela Hechta, ordynowanego w 1564 roku przez Jakoba Hogensee. Po nim następują Johann Markisius z Gubina, ordynowany 19 marca 1606 roku, i Bernhard Crüger, w urzędzie w 1622 roku, zmarły 20 czerwca 1654 roku.

W 1641 roku tutejszy duchowny ewangelicki skarżył się na wprowadzanie „obcych duchownych z Korony Polskiej” oraz na to, że kościelnego zakuto w kajdany — na cmentarzu. W 1784 roku Budowo liczyło 50 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, a patronat sprawowali wspólnie właściciele dóbr Budowo, Gaffert, Unichowo, Niepoględzie, obu Gansen i Muttrin; do parafii należały też między innymi Gałęzów i Kottow. Z dóbr płacono 46 talarów daniny przeznaczonej „zur Besoldung einiger Landschulmeister” — na pensje kilku wiejskich nauczycieli.

Wutstrack zanotował przy Budowie, że język kaszubski zanika w tej okolicy tak dalece, iż tylko rzadko, jedynie ze względu na najstarszych mieszkańców, głosi się w nim kazania, spowiada i udziela Wieczerzy Pańskiej, a po śmierci „obecnego pastora Homanna” i tych starych mieszkańców nabożeństwo będzie już wyłącznie niemieckie. Chodzi o Johanna Jakoba Homanna, pastora Budowa od 1756 roku do śmierci 3 maja 1799 roku. Po Johannie Jakobie Homannie parafię objął jego syn, Georg Gotthilf Jakob Homann (1800–1842). Tetzner datuje koniec kaszubskiego języka kościelnego w Budowie na około 1795 rok. W jego zestawieniu ten sam czas przypada na Nożyno, Skórowo i Damno. Podaje on też, że w 1778 roku zachodnia granica kaszubszczyzny biegła od zachodniej granicy ziemi bytowskiej przez Budowo, Dobieszewo, Łupawę, Damno, Wrzeście i Rowy.

Ogłoszeniem z 14 lutego 1871 roku konsystorz podał, że synod Stary Kołczygłów rozebrano, a jego jedenaście parafii rozdzielono między cztery synody; Budowo przeszło razem z Cetyniem, Starym Kołczygłowem i Nożynem do synodu bytowskiego.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w Budowie gminę wiejską ze 182 ewangelikami i czworgiem Żydów (strona 168, pozycja 12) oraz obwód dworski z 405 ewangelikami i jednym katolikiem (strona 176, pozycja 170). Katolicy należeli do parafii w Lęborku. Granice parafii zmieniono w 1926 roku: dokumentem z 1 maja, obowiązującym od 1 lipca, ewangelicy obszaru dworskiego Jamrin zostali wypisani z gminy kościelnej Budowo w okręgu bytowskim i przyłączeni do gminy Groß-Dübsow w okręgu Stolp-Altstadt. Ostatnim niemieckim pastorem był Walter Bielenstein, sprawujący urząd od 1921 do 1945 roku.

W 1940 roku parafia liczyła około 4357 wiernych, a według Müllera obejmowała dobra Budowo A i B, Gaffert, Wundichow (Unichowo), Nippoglense, Groß- i Klein-Gansen oraz Muttrin. Tę samą liczbę podaje spis parafii pomorskich z 1932 roku. Po 1945 roku kościół przejęli katolicy, nadając mu wezwanie Matki Boskiej Królowej Polski; układ grobów jest dziś zatarty. Nieliczni ewangelicy, którzy zostali, przenieśli życie nabożeństwowe do Motarzyna i Unichowa.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Stettin 1912, s. 67–68; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Budowo, s. 44; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 11, 29, 146; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946–947; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 38; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald, s. 61 (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, 1871, s. 12.