Budowo — dawny kościół ewangelicki (Budow)

Kościół w Budowie — po niemiecku Budow, w dzisiejszej gminie Dębnica Kaszubska — należy do najstarszych świątyń ziemi słupskiej. Wzniesiono go w stylu gotyckim, na fundamencie z kamieni polnych. Choć w 1550 roku Budowo spalono doszczętnie, kościół ocalał; poważnie ucierpiał dopiero podczas wojny trzydziestoletniej, a w 1815 roku strawił go pożar, który przeniósł się z pobliskiego gospodarstwa — odbudowaną świątynię poświęcono ponownie 1 grudnia 1816 roku. Szczyty kościoła w Budowie zdobią blendy — na ścianie prezbiterium obok pojedynczych także zdwojone blendy ostrołukowe, a pośrodku duża blenda w kształcie krzyża.

Kościół w Budowie był dawniej kryty gontem, a wieża miała barokowy hełm („welsche Haube”), który zastąpiono później dachem namiotowym. Ołtarz w Budowie jest połączony z amboną; w dolną część nastawy wstawiono obraz Ostatniej Wieczerzy według Leonarda da Vinci, a całość według Ludwiga Böttgera, autora wydanego w 1894 roku inwentarza zabytków powiatu słupskiego, nie sięga dalej wstecz niż XVIII wiek i w 1863 roku została, jak się zdaje, na nowo pomalowana. Dwa cynowe lichtarze ołtarzowe ufundował w 1816 roku Wilhelm von Gottberg, a dwa inne, ładniejsze, noszą napis z imieniem Urszuli von Pirch. Do kościoła należał duży srebrny, wewnątrz złocony kielich komunijny z pateną, z datą z lat siedemdziesiątych XVIII wieku, oraz srebrna puszka na hostie z początku XVIII wieku.

Listę tutejszych duchownych ewangelickich otwiera Nathanael Hecht, ordynowany w 1564 roku przez Jakuba Hogensee. W 1641 roku tutejszy duchowny Bernhard Crüger skarżył się na wprowadzanie do okolicy „obcych duchownych z Korony Polskiej” oraz na to, że z polecenia Zitzewitzów kościelnego zakuto w kajdany — na cmentarzu. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku Bernhard Crüger sprawował urząd w Budowie już w 1622 roku i zmarł w 1654 roku; w XVII wieku pastorami byli także Daniel Rosenow (poświadczony w 1665 roku) i Martin Dreisow (wprowadzony w 1673 roku), w latach 1748–1755 — Georg Beyer, w latach 1843–1857 — Eduard Gottlieb Wilm, w latach 1883–1907 — Julius Georg Hermanni, a od 1907 roku — Martin Gloatz. Karl-Heinz Pagel podaje, że urzędował do 1920 roku. Ogłoszenia prasowe uzupełniają ten obraz.

Latem 1907 roku przedstawiciel patronatu von Zitzewitz z Budowa szukał w „Reichsbote” na 1 października pastora pozytywnego kierunku teologicznego; parafia miała jeden kościół, liczyła 3700 dusz i dawała około 5500 marek uposażenia, z ośmioletnim odpisem od beneficjum. W październiku tego roku pastor i powiatowy inspektor szkolny Georg Hermanni z Budowa otrzymał Order Orła Czerwonego czwartej klasy. W grudniu 1919 roku i ponownie w marcu 1920 roku patronat szukał zdrowego pastora pozytywnego kierunku, nie starszego niż pięćdziesiąt lat: parafia obejmowała jeden kościół, dziesięć wsi i 4000 dusz i dawała 5400 marek pensji zasadniczej, mieszkanie i ogród. W drugim ogłoszeniu dodano, że kandydat musi mieć dwanaście lat służby, że plebania jest obszerna, z elektrycznym światłem, w ładnym ogrodzie, i że Budowo ma stację kolejki doliny Słupi.

W 1784 roku Budowo liczyło 50 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, a patronat sprawowali wspólnie właściciele dóbr Budowo, Gaffert, Unichowo, Niepoględzie, obu Gansen i Muttrin; do parafii należały też między innymi Gałęzów i Kottow. Z dóbr płacono 46 talarów daniny przeznaczonej „zur Besoldung einiger Landschulmeister” — na pensje kilku wiejskich nauczycieli.

Patronami kościoła byli według Müllera właściciele tutejszych dóbr. Wśród tych, którzy 2 listopada 1799 roku powołali tu pastora Georga Gotthilfa Jakoba Homanna, Müller wymienia pięciu Zitzewitzów naraz — Ottona Georga Valentina von Zitzewitz na Budowie i Kottow, Friedricha Carla Ferdinanda, Nikolausa Ottona i innych — obok Hansa Felixa von Pircha na Poganicach i Gaffert.

Najważniejsze zdanie o tym kościele nie dotyczy jednak muru, lecz języka. Budowo leżało dokładnie na granicy: zasięg kaszubszczyzny w 1778 roku wyznaczała od zachodu linia łącząca zachodnią granicę powiatu bytowskiego z Budowem, Dobieszewem, Łupawą, Damnem, Freist i Rowami; dalej na zachód kazań po kaszubsku już nie głoszono. Pod koniec XVIII wieku Wutstrack zapisał o Budowie (cytuje go Tetzner): „Język kaszubski tak w tej okolicy zanika, że już tylko rzadko, wyłącznie ze względu na najstarszych mieszkańców, głosi się w nim kazania, przyjmuje spowiedź i udziela Wieczerzy Pańskiej. Po śmierci obecnego pastora Homanna i tych starych mieszkańców nabożeństwo odprawiane będzie już tylko po niemiecku”. Tym pastorem był Johann Jakob Homann, proboszcz w latach 1756–1799; Tetzner, powołując się na Wutstracka, podaje, że w 1795 roku najstarszym mieszkańcom głoszono tu jeszcze kazania po kaszubsku.

Syn i następca Johanna Jakoba, wspomniany Georg Gotthilf Jakob Homann, proboszcz w latach 1800–1842, zapisał się w pamięci jako duchowny i botanik, autor pierwszej, trzytomowej „Flory Pomorza” z lat 1828–1835. Zapowiedź trzeciego tomu w „Berlinische Nachrichten” z 14 sierpnia 1835 roku tytułuje go pastorem w Budowie koło Słupska, seniorem synodu kołczygłowsko-kwakowskiego i członkiem Towarzystwa Przyrodniczego w Halle.

Jak długo trwała kaszubszczyzna w kościołach okolicy, pokazuje raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego: kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy już tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

Kościelnie parafia należała do synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow), dopóki 14 lutego 1871 roku konsystorz go nie rozwiązał i nie rozdzielił jego jedenastu parafii między cztery synody naraz: Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka. Od tej pory, przez następne siedemdziesiąt lat, Budowo podlegało superintendenturze bytowskiej.

Granice parafii zmieniono w 1926 roku: dokumentem z 1 maja, obowiązującym od 1 lipca, ewangelicy obszaru dworskiego Jamrin zostali wypisani z gminy kościelnej Budowo w okręgu bytowskim i przyłączeni do gminy Groß-Dübsow w okręgu Stolp-Altstadt. Prawie cała ludność wsi była ewangelicka: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje tu 587 ewangelików, jednego katolika i czterech Żydów, a w 1940 roku rozległa parafia budowska liczyła 4357 wiernych z okolicznych miejscowości. Tę samą liczbę podaje spis parafii pomorskich z 1932 roku. Pastorem był Walter Bielenstein. Patronat sprawowali właściciele majątków: von Zitzewitz z Budow A i B, pełnomocnik patronów, z dwoma głosami, a po jednym von Zitzewitz z Muttrin i Kottow, von Zitzewitz z Groß Gansen i Goschen, von Zitzewitz z Klein Gansen, von der Marwitz z Wundichow, von Mach z Gaffert oraz Jesko von Puttkamer z Nippoglense i Gallensow.

Ślady rodu, który tę parafię utrzymywał, zachowały się na tutejszych cmentarzach. Wiejska nekropolia rozłożyła się na wzniesieniu na północny wschód od wsi, ograniczona od strony drogi niewysokim murem z ciosów kamiennych; na szczycie stoją fragmenty ścian kaplicy cmentarnej, a wśród kamiennych postumentów po żeliwnych krzyżach zachował się nagrobek Wolfganga von Zitzewitz, urodzonego 7 października 1885 roku i poległego 4 września 1914 roku. Przy samym kościele leży starszy o pokolenia żeliwny krzyż Nicolasa Otto Dettlawa von Zitzewitz (1745–1804) — ślad drugiego, przykościelnego cmentarza. Sto dziesięć lat dzieli te dwa groby: krzyż z 1804 roku pochodzi z czasów, gdy ród powoływał tu pastorów, nagrobek z 1914 roku — z pierwszych tygodni wielkiej wojny.

Karl-Heinz Pagel podaje, że 6 marca 1945 roku nakazano opuścić wieś nazajutrz, a 8 marca po południu zajęła ją Armia Czerwona. Ostatni pastor Walter Bielenstein (1921–1945) został wywieziony 8 marca i dotarł na Zachód. Nauczycielami byli Ewald Müller, Alfred Röske i Waldemar Strauß. Straty wyniosły 31 poległych, 20 zmarłych cywilów i 41 zaginionych; odnaleziono 310 dawnych mieszkańców w RFN i 122 w NRD. Wnętrze zdewastowano w 1945 roku, a po wojnie świątynię przejęli katolicy jako kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1643 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku (w opisie wyżej: rozwiązany aktem z 14 lutego 1871 roku).

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 67–68; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 3, 4; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; mojadebnica.pl — Kościół w Budowie [kopia archiwalna 2019-05-11]; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 11/2022; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 44; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 345; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Budow; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946–947; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 38; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Budow, s. 418; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 14 sierpnia 1835 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 29 czerwca 1907 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 23 października 1907 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 grudnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 marca 1920 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.