Budzisz — cmentarz ewangelicki

Budzisz, po niemiecku Budisch, był dawną wsią szlachecką w powiecie sztumskim; dziś należy do gminy Dzierzgoń. Okręg wójtowski i urząd stanu cywilnego miał w Prakwicach, pocztę w Dzierzgoniu, szkołę na miejscu, a parafię katolicką — jak notuje Słownik geograficzny — w Pozylii, czyli w dzisiejszej Żuławce Sztumskiej. Słownik liczy we wsi 1413 mórg obszaru, czternaście domów i 154 mieszkańców, wśród nich 56 katolików.

Dzieje wsi Słownik geograficzny prowadzi od przywileju z 1326 roku, którym zapewniono Budischowi i Waplowi pole Prisdamus, dzierżone wcześniej przez ich dziada Lomothego; na tym polu powstała wieś Budisch, w 1393 roku nazwana Budziszem. W XVI stuleciu była razem z Chojtami w ręku rodziny Lokau; w 1593 roku dostał ją w działach rodzinnych Hans Loka, późniejszy starosta borzechowski, od 1603 roku żonaty z Urszulą Heidenstein z rodziny dziejopisa. Później Budzisz przeszedł przez ręce Gueldensternów i Zawadzkich do Łosiów, w 1772 roku był w zastawie klasztoru oliwskiego, a przy sekularyzacji dóbr duchownych stał się własnością rządu, który rozprzedał go w parcelach.

W wykazie wasali z 1774 roku Budzisz figuruje jako majątek 30-letniej pani von Los, przebywającej w Polsce; według pruskich ksiąg hipotecznych należał do Róży Konstancji Potockiej z domu von Loß, potem do jej licznych spadkobierców, od 1796 roku do Andrzeja Pawłowskiego, a od 1805 roku do jego synów Józefa i Hieronima.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Budisch jako wieś. Notował tu 14 domów mieszkalnych i 154 mieszkańców, w tym 98 ewangelików i 56 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Lichtfelde; katolicy — do parafii Posilge; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w Budziszu 121 mieszkańców — 64 mężczyzn i 57 kobiet, w piętnastu domach i dwudziestu dwóch gospodarstwach. W tym spisie wykazano 93 ewangelików, 27 katolików i jedną osobę innego wyznania chrześcijańskiego. Ewangelicy należeli do parafii w Lichtfelde, katolicy do parafii w Pozylii.

W Lichtfelde wspólnota przeszła na luteranizm najpewniej w 1552 roku, za Zygmunta Augusta, i do 1668 roku władała wielkim kościołem parafialnym wraz z plebanią i ziemią. W 1668 roku kościół, który spłonął przed drugą wojną szwedzką i z którego zostały tylko wieża i mury, odzyskał w procesie katolicki proboszcz z Thiergarten. Ewangelicy postawili sobie wtedy, w 1669 roku, własną świątynię; rozebrano ją w 1704 roku, a następną — w 1792. Dzisiejszy kościół, szachulcowy i bez wieży, poświęcono 22 września 1793 roku; trzy dzwony wiszą w osobnej dzwonnicy od 1856 roku. Duchownych ewangelickich wymienia się tu od 1585 roku. Zbór liczył około 1650 dusz, a cmentarz w Lichtfelde był własnością kościoła.

Agathon Harnoch wymienia Budzisz wśród miejscowości szkolnych tej parafii, a Max Bär notuje jej księgi chrztów od 1667 roku, ślubów od 1673, zgonów od 1686, wykaz komunikantów mniej więcej od 1801 i księgi konfirmacji mniej więcej od 1850 roku.

Własnego kościoła Budzisz nie miał. Ewangelicy chowali swoich zmarłych na miejscowym cmentarzu, założonym pod koniec XIX wieku. Gminna ewidencja zabytków notuje go pod pozycją 49, a studium gminy Dzierzgoń zalicza go do pięciu cmentarzy ewangelickich na jej terenie i odnotowuje, że wszystkie są nieczynne od 1945 roku. Karta cmentarza z maja 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Zachowany kształt działki cmentarnej z dużą częścią drzewostanu”. Nagrobki, poza nielicznymi, nie zachowały się wtedy, a teren porastała trawa i samosiewy drzew; ogrodzenia nie było, w północno-wschodnim narożniku działki pozostały resztki bramy. Wzdłuż granic rosło dziewięć starych lip, trzy z nich o pniach o średnicy 120, 130 i 140 centymetrów, a najstarszy zachowany nagrobek pochodził z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lichtfelde i podaje tu 103 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Budzisz; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 10; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Lichtfelde, s. 508–509; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 157; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń; gminna ewidencja zabytków gminy Dzierzgoń, pozycja 49; karta cmentarza w Budziszu, oprac. J. Labenz, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 22 (s. 2), nr 1073 (s. 44); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 196–197; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69.