Bukowa — cmentarz ewangelicki

Ewangelicki cmentarz Bukowej leży na północno-zachodnim skraju wsi, przy dawnej szkole (dziś dom nr 24) i drodze gruntowej ku Komninowi, na naturalnym wzniesieniu. Zajmuje około 1200 metrów kwadratowych i jest dziś nieczynny i zdewastowany. W obwodzie cmentarza rosną dęby wyznaczające jego granice. Zachowało się na nim pięć żeliwnych krzyży, trzy betonowe mogiły dziecięce i dwanaście granitowych cokołów, a także fragment ażurowego krzyża dwojga dzieci Ruchów, z których jedno zmarło w 1886 roku. Monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego, która zapisuje nazwę wsi jako Bukowo i podaje obie nazwy niemieckie, Buchenstein i Wendisch Buckow, opisuje cmentarz jako założenie na planie zbliżonym do kwadratu, z trzema zachowanymi kamiennymi ramami grobów.

Monografia i ulotka gminy z 2022 roku umieszczają go w południowo-zachodniej części wsi, ale współrzędne podane w ulotce i na portalu cmentarzy powiatu słupskiego wskazują to samo miejsce przy domu nr 24 — w północnej części Bukowej, która ciągnie się z północnego wschodu na południowy zachód.

Bukowa — po niemiecku Wendisch Buckow, w latach 1937–1945 Buchenstein, po kaszubsku Bùkòwa — leży w dawnym powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejonie nadgardnieńskim zamieszkiwanym przez luterańskich Słowińców. Słownik geograficzny wymienia osobno Bukową Kaszubską i Bukową Niemiecką, po niemiecku Deutsch Buckow, dziś Bukówkę. Majątek był dawnym lennem rodu von Bandemer. Werner von Bandemer, pan na Gąbinie i Bukowej, zmarł w 1929 roku.

W 1784 roku Bukowa liczyła 21 dymów; był tu nauczyciel, młyn i leśniczówka Zedlisch. Wieś należała do parafii w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde) w synodzie słupskim. Własnego kościoła Bukowa nie miała. Do 1913 roku wieś należała do zboru w Gardnie Wielkiej — parafii słowińskiej, w której w XIX wieku, według Tetznera do około 1845 roku, głoszono kazania i śpiewano pieśni po kaszubsku i słowińsku.

W 1913 roku, w obrębie tej samej parafii, przyłączono ją do nowo utworzonego zboru w Gąbinie (Gambin), z którym łączyły ją związki gospodarcze.

Wieś zajęła bez walki Armia Czerwona 9 marca 1945 roku. We wrześniu tego roku przybyli polscy osadnicy, a ludność niemiecką wysiedlono.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje ten obiekt jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej połowy XIX wieku, o nieczytelnym układzie kwater i nagrobków oraz przerzedzonym drzewostanie. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej. Ulotka o uporządkowanych cmentarzach ewangelickich gminy, wydana w 2022 roku, podaje współrzędne cmentarza zgodne z pinezką atlasu.

Według ulotki pierwsze wiadomości o cmentarzu pochodzą z 1820 roku; wcześniej zmarłych z Bukowej chowano przede wszystkim przy kościele w Gardnie Wielkiej. Cmentarz widnieje na planie z 1846 roku w zasobie Archiwum Państwowego w Koszalinie, oddział w Słupsku (KA Stolp, sygn. 60), a prawdopodobnie w latach siedemdziesiątych XX wieku zdewastowano go i pozbawiono nagrobków. Wiosną 2022 roku prace porządkowe przeprowadziło tu Słupskie Stowarzyszenie Eksploracyjno-Historyczne „Gryf”. Tomasz Urbaniak datuje go na pierwszą połowę XIX wieku i pisze, że miejsce pochówku funkcjonowało w Bukowej na początku tego stulecia, a może i wcześniej. Wymienia też drugi cmentarz wsi, młyński, przy dawnym Bukowskim Młynie; ma on w atlasie osobny wpis.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino datuje cmentarz na drugą połowę XIX wieku, a Tomasz Urbaniak — na pierwszą połowę XIX wieku.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Bukowa — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim (cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 201 (hasło Bukowo); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom I; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 410–413; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 29; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; ulotka o uporządkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smołdzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renatę Knitter i Beatę Jurałowicz); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 946; P. Terlikowski, prezes Słupskiego Stowarzyszenia Eksploracyjno-Historycznego „Gryf”, korespondencja z autorem atlasu i zdjęcia, 5 listopada 2026 roku.