Bukowina — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Bukowinie, po niemiecku Buckowin, otaczał ryglowy kościół pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony w 1728 roku i wpisany do rejestru zabytków 9 grudnia 1961 roku pod numerem A-266. Nekropolię zniszczono niemal doszczętnie; za kościołem zachowało się małe lapidarium z kilku krzyży żeliwnych i betonowych, a obok kościoła kamienny obelisk — granitowa płyta na trzystopniowej podstawie, z Krzyżem Żelaznym — z nazwiskami czternastu mieszkańców poległych w latach 1914–1919. Trzy tutejsze krzyże żeliwne objęto wpisem do rejestru zabytków ruchomych pod numerem 156 (decyzja z 12 kwietnia 1975 roku): krzyże Johanny Grunau z 1866 roku, Johanny von Kalkstein z około 1844 roku i Otylii Gutshefitterin (tak w zapisie gminnego programu) z około 1832 roku.

Ta sama decyzja obejmuje wyposażenie kościoła: ołtarz główny, chrzcielnicę, dzwon z 1740 roku i płyty nagrobne Franciszka i Ernesta Wejherów z lat 1739 i 1743.

Bukowina była siedzibą parafii ewangelickiej synodu lęborskiego, obejmującej Niepoczołowice, Siemirowice i Bochowo. Według dopisku Müllera (s. 577) Bochowo 1 października 1911 roku wyłączono z tej parafii i włączono do parafii w Rokitach (Groß Rakitt). Kościelnie leżała po lewej stronie granicy diecezjalnej biegnącej Łebą: gdy sąsiednie parafie ziemi lęborskiej podlegały archidiakonatowi pomorskiemu, ona wraz z Rozłazinem, Dzięcielcem i Łebunią należała do diecezji kamieńskiej. Jej pierwszy znany duchowny, wzmiankowany 8 czerwca 1571 roku Gregorius Licetzky, jest w wykazie opisany jako natione Polonus — Polak z narodowości; ordynował go Jakob Hogensee. Jego następcą był Paul Funkenhagen ze Słupska, obecny przy wizytacji 2 kwietnia 1590 roku, a w XVIII wieku urząd sprawował Adam Konopacki.

Patron parafii był według Franza Schultza tylko patronem honorowym: miał prawo powoływania duchownych, ale nie ponosił ciężarów patronatu. Nabożeństwa odprawiano także poza kościołem — w szkole w Siemirowicach.

W wykazie z 1719 roku zapisano w Bukowinie sześć chrztów i trzynastu zmarłych; w rubryce osób zaślubionych zestawienie Klausa-Dietera Kreplina nie podaje liczby. W 1784 roku Bukowina leżała półtorej mili na południe-południowy wschód od Lęborka, przy trakcie pocztowym ze Słupska do Gdańska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, dwaj gospodarze i czterech zagrodników; był młyn wodny o dwóch kołach z przepławką na węgorze, karczma i kuźnia, a przy wsi jezioro i dwa stawy — razem 16 dymów.

Kościół był macierzysty w inspekcji charbrowskiej; należały do niego części Siemirowic i Bochowa oraz część zachodniopruskiej wsi Niepoczlowic, której mieszkańcy „die Meßalien theils nach Buckowin, theils nach Strzepc in Westpreußen entrichten” — meszne płacili po części do Bukowiny, po części do Strzepcza w Prusach Zachodnich.

Sąsiednia Łebunia była dawniej filią Bukowiny; duchowni z Łebuni administrowali bukowińską parafią w czasie wakatów, od 1836 do 1859 roku i ponownie w latach 1885–1888. Franz Tetzner notuje, że w południowych parafiach — Dzięcielcu, Bukowinie i Łebuni — katolicyzm polski posuwał się coraz dalej z południa na północ. Tetzner wymienia Bukowinę wśród wsi wąskiego pasa, w którym utrzymała się mowa kaszubska. Ostatnie ewangelickie nabożeństwo po polsku odprawiono w tych stronach, w Osiekach, w 1865 roku.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazuje Bukowinę w dwóch pozycjach: gmina wiejska liczyła 56 ewangelików i 6 katolików, obszar dworski — 122 ewangelików i 68 katolików. W spisie tym katolików przypisano do parafii w Sierakowicach w Prusach Zachodnich. Hugo Lemcke zanotował w 1911 roku, że mur cmentarza przykościelnego, ułożony z wielkich głazów, w znacznej części utracił pierwotny charakter. W kościele leżały wtedy dwie wapienne płyty nagrobne z herbem Weiherów: Georga, zmarłego w 1739 roku, i Ernsta, zmarłego w 1743 roku.

W 1923 roku parafia należała do synodu lęborskiego, w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę tej parafii i podaje 1200 dusz. Pastorem był Werner Kob.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Lemcke odczytał na płycie z 1739 roku imię Georg, a decyzja o wpisie do rejestru zabytków ruchomych wymienia płyty Franciszka i Ernesta Wejherów.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Buckowin, s. 237–238 i 577; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1923; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Gminny program opieki nad zabytkami gminy Cewice na lata 2015–2018, s. 37 i 46; FotoExploracje (fotoexploracje.manifo.com), „Bukowina — cmentarz przykościelny”; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2026; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 205; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110.