Bukowina — kościół ryglowy (obecnie Narodzenia NMP)

Kościół w Bukowinie stoi na wzniesieniu wśród starodrzewu dębowego i bukowego, na południowym krańcu dawnego powiatu lęborskiego — na lewym brzegu Łeby, w tej części ziemi lęborskiej, która kościelnie należała pierwotnie do diecezji kamieńskiej. Orientowana budowla ryglowa, czyli szachulcowa, pochodzi z 1728 roku, a jej fundatorem był Ernest von Weiher; dziś nosi wezwanie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Część wyposażenia jest starsza niż sama budowla: krucyfiks i rzeźby na belce tęczowej z XVII wieku oraz obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w ołtarzu z przełomu XVII i XVIII wieku. W kościele są też obraz świętego Jana Chrzciciela w predelli, dwa epitafia Wejherów z 1739 i 1743 roku oraz świeczniki cynowe z 1795 roku; zachowały się także płyty nagrobne rodziny von Weiher.

Świątynia stała tu wcześniej — od XIV wieku, pod patronatem Grellów; po Reformacji, gdy dobra przeszły do Zitzewitzów, stała się luterańska. Pierwsza pewna wzmianka o duchownym pochodzi z 1571 roku: 8 czerwca wymieniono Gregoriusa Licetzky’ego, z pochodzenia Polaka, wyświęconego przez Jakuba Hogensee. Protokół wizytacyjny z tego samego roku mówi, że tu był kościół macierzysty, a Łebunia miała kaplicę filialną — mieszkańcy zeznawali pod przysięgą, że do tutejszej świątyni chodzili ich przodkowie. Heinrich Koops podał w 1967 roku, że wieś od dawna była ośrodkiem samodzielnej parafii, podobno ufundowanej przez norbertanki z Żukowa. W epoce Reformacji posługiwał tu duchowny Dizelski.

Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że Bukowina była kiedyś własnością klasztoru żukowskiego, dlatego wizytator biskupa Szaniawskiego słusznie — jego zdaniem — przypuszczał, że tutejszy kościół musiał być katolicki; w 1658 roku luteranie utrzymywali tu własnego duchownego. To samo notuje schematyzm diecezji chełmińskiej: Bukowina jako majątek klasztoru żukowskiego miała w 1658 roku własnego predykanta i została przy protestantach.

Według Neuendorffa (1850) patronat nad parafią sprawował do 1637 roku Anton von Zitzwitz; później patron nosił tylko tytuł honorowy. W 1764 roku duchownym był Johann Samuel Hechsel. Do parafii należały Niepoczołowice, Siemirowice i Bochowo, a dawniej jako filia — Łebunia; największą jej część stanowiły Siemirowice. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 137) luteranie z Okalic i Niepoczołowic korzystali ze zborów w Bukowinie i Łebuni. Autor pisze, że luterański zbór w Bukowinie, obsługujący między innymi wiernych z Niepoczołowic i Zakrzewa, obsadzano od XVI wieku na ogół Polakami lub pastorami znającymi język polski (s. 163).

W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Bukowina figuruje jako kościół, a Łebunia jako jego filia. W 1719 roku parafia zapisała sześć chrztów i trzynastu zmarłych; w rubryce osób zaślubionych zestawienie Klausa-Dietera Kreplina nie podaje liczby.

W 1784 roku Bukowina leżała półtorej mili na południe-południowy wschód od Lęborka, przy trakcie pocztowym ze Słupska do Gdańska. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian, dwaj gospodarze i czterech zagrodników; był młyn wodny o dwóch kołach z przepławką na węgorze, karczma i kuźnia, a przy wsi jezioro i dwa stawy — razem 16 dymów. Do parafii należały też części Siemirowic i Bochowa.

W 1784 roku Bukowina była parafią macierzystą w inspekcji charbrowskiej. Opis Pomorza odnotowuje, że mieszkańcy leżących już w Prusach Zachodnich Niepoczołowic oddawali meszne „częściowo do Bukowiny, częściowo do Strzepcza w Prusach Zachodnich”.

Kilka wiadomości o parafii z dziewiętnastego i początku dwudziestego wieku przyniosła prasa. W lutym 1853 roku berlińska „National-Zeitung” podała, że w ramach rozdziału środków na nowe stanowiska duszpasterskie zarządzono w dawnych polskich ziemiach lęborsko-bytowskich powołanie administratorów parafii między innymi do Bukowiny i Somin. W 1869 roku gdańska gazeta, przedrukowana przez „Berlinische Nachrichten”, nazwała pastora Augusta von Trillera z Bukowiny potomkiem węglarza Schmidta, później zwanego Trillerem, który według dawnej opowieści pojmał Kunza von Kauffungen, porywacza saskich książąt. W styczniu 1885 roku „Reichsbote” ogłosił, że parafia w Bukowinie, z jednym kościołem i najniższym uposażeniem, zwolniła się wskutek śmierci pastora i ma być obsadzona 1 października; kandydaci mieli się zgłaszać do patrona kościoła, majora w stanie spoczynku von der Ostena z Janowic.

W listopadzie 1901 roku parafia znów była wolna, z dochodem 1800 marek i z prywatnym patronatem. Na początku 1908 roku pastorem w Bukowinie mianowano Theodora Winklera, dotąd pastora w Ratzebuhr; 15 lutego 1908 roku wpisano do rejestru, że zastąpił on odchodzącego pastora Martina Riemera także w zarządzie miejscowej kasy oszczędnościowo-pożyczkowej. W czerwcu 1914 roku parafia zwolniła się wskutek przeniesienia pastora.

Wieś leżała w wąskim pasie powiatu lęborskiego przylegającym do Prus Zachodnich, który według sprawozdania etnograficznego Aleksandra Hilferdinga, przytoczonego przez Franza Tetznera, zamieszkiwali Kaszubi; Bukowina figuruje w tym sprawozdaniu wśród kilkunastu miejscowości, obok sąsiednich Siemirowic i Łebuni. Tetzner pisze też, że w południowych parafiach powiatu — Dzięcielcu, Bukowinie i Łebuni — polski katolicyzm wnikał od południa coraz dalej na północ.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje Bukowinę w dwóch wierszach: gmina wiejska liczyła 56 ewangelików i 6 katolików, obszar dworski — 122 ewangelików i 68 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Bukowinie, katolicy do parafii w Sierakowicach w Prusach Zachodnich.

Hugo Lemcke opisał kościół w inwentarzu zabytków z 1911 roku: szachulcowy, z dębowego drewna, zamknięty trójbocznie i kryty gontem, z oknami sięgającymi aż pod oczep. Niska wieża wyrasta z dachu i jest, jak cała ściana zachodnia, oszalowana deskami, a chorągiewka nosi datę 1728. Lemcke uznał budowlę za typowy przykład starszych kościołów szachulcowych Pomorza Tylnego i ubolewał, że mur cmentarny z wielkich głazów w znacznej części utracił pierwotny charakter. W kościele leżały wapienne płyty nagrobne z herbem Weiherów: Georga, zmarłego w 1739 roku, i Ernsta, zmarłego w 1743 roku. Osiemnastowieczna nastawa ołtarzowa miała wtedy obraz olejny Ukrzyżowania na płótnie, a jej górną część usunięto, by zrobić miejsce na ambonę.

Dwa cynowe lichtarze ołtarzowe pochodziły z 1793 roku, a z dwóch dzwonów z napisem „Soli Deo gloria” starszy odlano w 1645 roku, młodszy w 1740 roku w warsztacie Wittwercka.

W 1914 roku pastorem w Bukowinie był Winkler, w 1927 roku — Kop. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1200 dusz; patronat przysługiwał częściowym właścicielom dawnego majątku Bukowina, a pastorem był od 1 października 1915 roku Werner Kob. Spis zapisuje to nazwisko „Kob”, a źródło podane dla 1927 roku — „Kop”. W 1923 roku parafia należała do synodu lęborskiego w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze; jej księgi metrykalne przechowuje Archiwum Państwowe w Gdańsku (chrzty z lat 1832–1900, śluby i zgony z lat 1832–1861), a mikrofilmy ksiąg z lat 1832–1874 — zbiory w Salt Lake City.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Lemcke datuje cynowe lichtarze na 1793 rok, inne źródła podają 1795 rok.

Źródła: Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 237–239; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, wraz z przytoczonym tam sprawozdaniem etnograficznym Aleksandra Hilferdinga; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; Uwe Kerntopf i H. Neumeyer, dzieje parafii ewangelickiej Buckowin (za Heinrichem Koopsem, 1967, i Neuendorffem, 1850); „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1923; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 321; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 205–207; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110; „National-Zeitung” (Berlin), 9 lutego 1853 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 27 kwietnia 1869 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 13 stycznia 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 22 listopada 1901 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 stycznia 1908 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 19 lutego 1908 roku, s. 24 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 7 czerwca 1914 roku, s. 21 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 137, 163.