Bukowo — cmentarz ewangelicki

Bukowo, po niemiecku Buchholz, lokował 21 kwietnia 1352 roku komtur człuchowski Ludolf Hake. Przed 1945 rokiem wieś leżała w powiecie człuchowskim, do 1920 roku w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej (jako prowincja od 1922 roku), a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze. Po tutejszej wspólnocie ewangelickiej został cmentarz; w wojewódzkim wykazie cmentarzy Bukowo ma jeden wiersz — „cmentarz ewangelicki” — bez datowania, bez numeru działki i bez wskazania miejsca.

Hermann Freytag przytacza program pogrzebowy, wydany przez uniwersytet lipski 23 lutego 1614 roku po śmierci profesora teologii Burcharda Harbarta: Harbart urodził się w 1546 roku w Buchholz jako syn Martina Harbarta, a rodzice, widząc, że nauka ewangelicka szerzy się w okolicy, ale w ich wsi nie ma nadziei na swobodne jej wyznawanie, przenieśli się do Chojnic. Chojnicka księga obywatelska podaje, że Martin Harbart uzyskał tam prawo miejskie 10 września 1553 roku. Freytag wnosi z tego, że Chojnice były wtedy schronieniem dla ewangelików z okolicy. Freytag nie określa położenia wsi Buchholz bliżej niż przez starostwo człuchowskie. W źródłach nie znaleziono potwierdzenia, że Buchholz z programu pogrzebowego to Bukowo.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Buchholz jako wieś. Notował tu 53 domy mieszkalne i 524 mieszkańców, w tym 279 ewangelików, 235 katolików i dziesięć osób innych wyznań. W tym czasie miejscowość miała według podręcznika własny okręg szkolny. W wykazie gmin sporządzonym po spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku podano tu 773 mieszkańców — 372 mężczyzn i 401 kobiet — w tym 409 ewangelików i 364 katolików.

Wieś liczyła wówczas sześćdziesiąt dziewięć budynków mieszkalnych i sto dwadzieścia osiem gospodarstw domowych (strona 158, pozycja 13).

Ewangelicy należeli do parafii w Starym Gronowie, po niemiecku Grunau; wykaz gmin opatruje tę nazwę gwiazdką, bo parafia leżała poza powiatem człuchowskim. Agathon Harnoch opisuje ją jako związek trzech kościołów macierzystych — w Gronowie, Battraw i Marienfelde — obejmujący 5750 dusz i dwadzieścia jeden cmentarzy ewangelickich, a Bukowo wymienia wśród miejscowości szkolnych tej parafii. W tym opisie nie ma wzmianki o własnej świątyni ani kaplicy z dzwonnicą w Bukowie. Katolicy podlegali parafii w Debrznie, po niemiecku Preußisch Friedland; kościół katolicki wzniesiono w Bukowie w latach 1983–1986.

Dzwon z Bukowa przeżył wojnę i został w Niemczech. Ważył 195 kilogramów i miał 72 centymetry średnicy; odlał go ludwisarz ze Złotowa. Zdemontowano go przed 1940 rokiem, po wojnie odnaleziono na „cmentarzu dzwonów” w Hamburgu, a w 1954 roku przeniesiono do kościoła w Dransfeld, gdzie służy jako dzwon zegarowy. Mieszkańcy Bukowa 25 lutego 1945 roku w większości uciekli przed frontem, a nazajutrz wieś zajęła Armia Czerwona.

Karta cmentarza z czerwca 1990 roku odnotowuje: „Na terenie nieliczne relikty nagrobków”. Cmentarz o powierzchni pół hektara, założony na rzucie trapezu, był wtedy ograniczony dużymi kamieniami narzutowymi, zachowały się także fragmenty kamiennego muru i relikty ceglanej bramy wjazdowej, a układ całości i kwater był nieczytelny. Dobrze utrzymał się drzewostan — lipy, jesiony, świerki i klony, z widocznymi ze wszystkich stron śladami dawnych szpalerów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stare Gronowo (Grunau) i podaje tu 335 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Zabytki — Urząd Gminy w Człuchowie; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Schlochau, s. 158–159, poz. 13; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 494 (parafia Grunau); karta cmentarza w Bukowie, oprac. E. Lukas, R. Awzan, 1990 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 64; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 128–129; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 53.