Buszkowy Dolne — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Buszkowach Dolnych datowany jest na początek XX wieku i figuruje w ewidencji zabytków gminy Kolbudy. Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi go w serwisie zabytek.pl pod numerem 920348. W serwisie zabytek.pl cmentarz lokalizowany jest mniej więcej półtora kilometra na zachód od środka wsi. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy ewangelickiej w Buszkowach Dolnych. Po 1945 roku stał się nieczynny; zachował się jako relikt.

W czasach panowania zakonu krzyżackiego Buszkowy były dobrami rycerskimi nadanymi na prawie niemieckim. Theodor Hirsch wymienia je pod nazwą Buschkau, bez rozróżnienia na Górne i Dolne, i zaznacza, że nie udało mu się ustalić, czy było to prawo chełmińskie, czy magdeburskie. W Buszkowach działała od 1598 roku do początku siedemnastego wieku kaplica ariańska, czyli braci polskich. Aleksander Klemp (1994, s. 225–227) podaje inne daty: Mateusz Radecke około 1594 roku przeniósł się do Buszków i został tu ministrem, Ulrych Herwarth był duchownym w Buszkowach do 1618 roku, Salomon Paludius w latach 1623–1625 przebywał jako duchownym w domu Jana Arciszewskiego w Buszkowach, a Andrzej Wiszowaty w 1648 roku przeniósł się tu z grupą współwyznawców i został duchownym.

Według tego samego autora (s. 227) Wiszowaty wygłaszał kazania również w Zaskoczynie i pomagał Marcinowi Ruarowi w Straszynie, a zimą 1649 roku wrócił do Siedlisk. Słownik geograficzny odnotowuje Buszkowy jako wieś szlachecką. W 1648 roku, według Słownika geograficznego, właścicielem wsi był Arciszewski. W 1772 roku Górne i Dolne Buszkowy należały do von Lübtowa, pruskiego majora, luteranina.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Buszkowach Dolnych 166 mieszkańców, w tym 117 ewangelików i 49 katolików. W tym spisie parafię ewangelicką wskazano w Lublewie, a katolicką w Pręgowie Dolnym. Sąsiednie Buszkowy Górne liczyły 572 mieszkańców, w tym 348 ewangelików i 224 katolików, i należały do tych samych parafii. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 156 mieszkańców, wszystkich niemieckojęzycznych, w tym 96 wyznania ewangelickiego i 60 katolickiego, a parafię ewangelicką wskazano w Mierzeszynie.

Buszkowy Dolne, po niemiecku Unter Buschkau, były obszarem dworskim o powierzchni 541 hektarów, z folwarkami Lenzberg i Papenwinkel, i siedzibą okręgu urzędowego oraz urzędu stanu cywilnego Buschkau. Do 1920 roku należały do powiatu kartuskiego w Prusach Zachodnich — tak prowadzą je Słownik geograficzny i oba spisy pruskie — a przy tworzeniu Wolnego Miasta Gdańska trafiły do powiatu gdańskiego wyżynnego, czyli Kreis Danziger Höhe. W latach 1920–1939 leżały w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Karta cmentarza z 30 września 1986 roku odnotowuje na planie: „ROZKOPANE GROBY”, a teren opisuje jako zarośnięty pokrzywami, krzewami i samosiewem klonów oraz lip. Cmentarz o powierzchni pół hektara leżał około 250 metrów na północny wschód od dawnego państwowego gospodarstwa rolnego, przy rozwidleniu dróg gruntowych na Lisewiec i Ostróżki; zachowały się wtedy cztery kamienie nagrobne, w tym najstarszy z 1900 roku, należący do Elise Dorothei Moser z domu Goelde, oraz stare lipy o średnicy pnia do stu dziesięciu centymetrów.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 54–55, poz. 145 oraz s. 50–51, poz. 73; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 164; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Buszkowy; ewidencja zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, obiekt 920348, Buszkowy, gmina Kolbudy; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Buszkowach Dolnych, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 59; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 60; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 225–227.