Bychowo — cmentarz ewangelicki

Bychowo (po niemiecku Bychow) leży dziś w gminie Gniewino, w powiecie wejherowskim, ale do 1945 roku należało do powiatu lęborskiego (Landkreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Reczke von Bychow 24 listopada 1377 roku rozsądzał spór jako polubowny sędzia, a około 1400 roku występuje Andus von Bichow. W opisie ziemi z 1437 roku Bychaw figuruje jako dobra lenne na prawie polskim, przy czym „jego ludzie” mieli prawo chełmińskie. Nazwę wsi i rodu dała struga Bychowska.

Majątek wielokrotnie zmieniał właścicieli: po von Bychowach dzierżyli go von Lübtowowie, potem kolejni nabywcy, a w listopadzie 1906 roku kupił go Ewest z Ciekocinka. W 1910 roku Ewest odsprzedał majątek radcy sprawiedliwości Poppelowi.

Opis ziemi lęborskiej, sporządzony w maju 1658 roku przez komisarza Wedigego von Bonina i ogłoszony drukiem przez Cramera, wymienia Bichow wśród wsi kościoła w Osiekach (Ossecken) — obok Starbienina oraz Perlina Wielkiego i Małego. Według opisu z 1784 roku Bychowo miało dwa folwarki i dwa młyny wodne; z tych ostatnich pozostał młyn Niedermühle. W 1784 roku Bychowo leżało trzy mile na północny wschód od Lęborka, przy granicy z Prusami Zachodnimi. Mieszkało tu czterech zagrodników, a cała wieś z folwarkami i młynami liczyła 11 dymów; należała do parafii w Osiekach Lęborskich (Ossecken).

W 1889 roku odłączono od rozległej parafii w Osiekach — w marcu 1887 roku liczyła ona 29 miejscowości — Bychowo i oba Perlina, wraz z Gniewinkiem i Burgsdorfem, i przyłączono je do parafii w Gniewinie (Starbienino pozostało przy Osiekach). Ernst Müller notuje to w haśle Ossecken swojego spisu duchownych pomorskich, na stronie 257, a w haśle Gnewin, na stronie 252, wymienia Bychowo wśród wsi parafii gniewińskiej. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy ewangelickiej w Bychowie; był tu cmentarz.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w obszarze dworskim Bychow 143 ewangelików i 10 katolików, przypisując wieś do parafii ewangelickiej, urzędu stanu cywilnego i okręgu urzędowego w Gniewinie. Katolicy podlegali według tego spisu parafii katolickiej w Lęborku. W 1925 roku na 190 mieszkańców naliczono 182 ewangelików. Od 24 listopada 1902 roku, gdy otwarto kolejkę dojazdową z Wejherowa (Neustadt) do Prusewa, wieś miała własny przystanek — Franz Schultz wymienia go wśród stacji tej linii jako Burgsdorf-Bychow. Schultz podaje około 1912 roku 149 mieszkańców na 742 hektarach.

Wiosną 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, ludność niemiecką wysiedlono, a nazwę spolszczono. Cmentarz przetrwał: leży na południe od wsi, przy drodze gruntowej do Gniewina, na działce 274, i zajmuje osiem arów. Jest silnie zdewastowany i rozgrabiony; widać na nim liczne mogiły, czytelnych inskrypcji zostało niewiele, między innymi na nagrobkach rodziny Kassin.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” — gmina Gniewino; Franz Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, Lauenburg i. Pom. 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, Kreis Lauenburg); Ernst Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 252, 257; Reinhold Cramer, Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow, Königsberg 1858; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1064.