Bytów — cmentarz ewangelicki

Na wzgórzu świętego Jerzego — po niemiecku Kegelberg — na południowy zachód od średniowiecznego Bytowa, w ówczesnym powiecie bytowskim w prowincji Pomorze, leżał cmentarz przykościelny. Początek dała mu kaplica z 1490 roku, ufundowana przez Gertrudę Blome. Był to jeden z dwóch historycznych cmentarzy ewangelickich miasta: wojewódzka ewidencja zabytków wykazuje obok niego drugi, przy dzisiejszych ulicach Miłej i Pochyłej, a cmentarz przykościelny figuruje w niej najpewniej pod adresem ulicy Nad Borują, od strony dziewiętnastowiecznego poszerzenia. Wzgórze jest w rejestrze zabytków pod pozycją A-153 (decyzja numer 252 z 19 marca 1960 roku).

Dziś teren jest parkiem, a kościół — cerkwią greckokatolicką.

Dzieje tutejszego kościoła są opowieścią o świątyni, która przechodziła z rąk do rąk. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że kościół świętego Jerzego stał „niedaleko za miastem na cmentarzu” i jako prepozytura był zapewne połączony ze szpitalem. W XVI wieku, po przejściu miasta na luteranizm, świątynię zamieniono — jak pisze, podobnie jak w Belgardzie — na stodołę, którą w Niedzielę Palmową 1629 roku spaliło wojsko szwedzkie. Później luteranie odbudowali kościółek własnym staraniem, a gdy — według Fankidejskiego w 1637 roku — oficjał pomorski Judycki domagał się jego zwrotu dla katolików, usilnie prosili, by im go zostawiono, i tak się stało. Dokumenty tego sporu pochodzą z 1639 roku. Fankidejski, pisząc z pozycji katolickiej, używa o tych wydarzeniach języka polemicznego; podano tu same fakty z jego relacji.

Wspomniany przez niego „Belgard” to nie miasto Białogard, lecz Białogarda pod Lęborkiem — dawna stolica księcia Racibora, później wieś królewska; wskazują na to wsie jej parafii, wszystkie z okolic Lęborka. Za miastem, po drugiej stronie, znajdowała się też kaplica świętego Marka.

Inne źródła przedstawiają dzieje kościoła inaczej. Inwentarz zabytków Hugona Lemckego z 1911 roku podaje, że kaplicę świętego Jerzego, leżącą przed miastem przy trakcie słupskim, wzmiankowano po raz pierwszy w 1490 roku, drewnianą budowlę odnowiono w 1551 roku, w 1673 przewrócił ją wiatr, a do 1675 odbudowano ją z kamienia — i odtąd służyła czasowo także całej gminie, aż do wzniesienia kościoła świętej Elżbiety. Od położenia na stromym wzgórzu nazywano ją kościołem górnym. Widać ją już na mapie Eilharda Lubinusa z 1617 roku: z wieżyczką pośrodku kalenicy i przybudówką zakrystii, na osobnym wzgórzu. Lemcke opisał ją jako budowlę z kamienia polnego, otynkowaną, na rzucie prostokąta 26,7 na 10 metrów, ostatnio przebudowaną w 1845 roku; na chorągiewce widniała data 1834. Obecny budynek, zwany Bergkirche, pochodzi z 1675 roku.

Ostatnią przebudowę źródła datują różnie: Lemcke na 1845 rok, a inwentarz zabytków z 1938 roku na 1843, kiedy gruntownie odnowiono kościół, nieużywany od trzydziestu lat.

Tylko tę świątynię w Bytowie ewangelikom udało się obronić — i wiadomo, jakim argumentem. Miasto dowodziło, że kościół świętego Jerzego zbudowano w czasach luterańskich, na gruncie miejskim, i że nigdy nie był w rękach katolików; posiadanie liczono od 1551 roku. Argument przyjęto: 18 marca 1639 roku, dwa dni po ugodzie z miastem, oficjał pomorski Maciej Jan Judycki odstąpił bytowskim luteranom używanie kościoła świętego Jerzego „aż do dalszej dyspozycji biskupa” — pod warunkiem, że połowę tacy albo dziesięć złotych rocznie będą oddawać na spustoszony kościół parafialny, a miasto pomoże przy jego odbudowie. Oryginały dokumentu przechowywali prowizorowie gminy ewangelickiej, na czele z dyrektorem Heinrichem Hohschildem.

Polityczne tło sporu nowsze opracowanie opisuje tak: gdy w marcu 1639 roku oficjał gdański zawarł układ z protestantami i burmistrzem, miasto uznało powrót fary do Kościoła katolickiego, ale kaplicę świętego Jerzego biskup zostawił ewangelikom — bo dowiedli, że wybudowali ją z własnych pieniędzy i nigdy nie odprawiano w niej katolickich nabożeństw — pod warunkiem, że miasto odbuduje farę, zniszczoną częściowo w 1629 roku — według późniejszych opracowań przez Szwedów, według wilkierza miejskiego z 1630 roku w pożarze miasta wznieconym przez żołnierzy cesarskich. Mieszczanie opodatkowali się na sto talarów i sześć tysięcy cegieł, ale po odbudowie kościoła katolikom nie oddali i odprawiali w nim dalej swoje nabożeństwa; gdy biskup kazał świątynię zamknąć i opieczętować, zerwali pieczęcie i weszli do niej przemocą.

Sprawa trafiła na sejmik pruski, a stamtąd na sejm Rzeczypospolitej — i kościół musieli zwrócić.

Spór o kościół świętego Jerzego skończył się dla bytowskich ewangelików pomyślnie, i to na piśmie. W uroczystej ugodzie zawartej 27 września 1645 roku na zamku bytowskim, za pośrednictwem wojewody malborskiego Jakuba Wejhera, katolicki proboszcz Piotr Rosenstam przyznał po przeprowadzonym dochodzeniu, że stary drewniany kościółek na górze zawsze należał do gminy ewangelickiej i „od samej fundacji, to jest od roku 1551, pozostawał w jej nieprzerwanym posiadaniu”. W tej samej ugodzie wojewoda obiecał wstawić się u biskupa, by mieszczanie mogli nadal odprawiać godziny modlitewne „nad bramą miejską”, dopóki — po kolejnych pożarach — nie zbudują sobie oratorium nad ratuszem, jak w innych miastach Prus.

Obietnica została spełniona: według opisu Pomorza z 1784 roku pośrodku bytowskiego rynku stał kamienny budynek z wieżyczką — w dolnej części od wschodu mieścił się ratusz, od zachodu szkoła miejska z mieszkaniem rektora, a górna część zawierała kościół ewangelicko-luterański, zwany oratorium. Według Lemckego po 1637 roku bytowscy ewangelicy odprawiali nabożeństwa najpierw w sali urządzonej nad bramą zachodnią, a gdy ta spłonęła w pożarze miasta w 1700 roku — w ratuszowym pomieszczeniu zwanym oratorium.

Opis Pomorza z 1784 roku wylicza, co ewangelicy stracili w 1637 roku. Katolicki kościół parafialny świętej Katarzyny — z dobrą wieżą, z filią w Damerkowie — obejmował wtedy Hygendorf, folwark Neuhof, Jungfernmühle, królewskie wsie Dampen, Gramenz, Meddersin, Wusseeken i Mankwitz, kolonię Lybienz, połowę kolonii Lonken oraz szlacheckie Gersdorf, Petersdorf, Groß- i Klein-Gustkow. Wszystkie te miejscowości „należały w czasach książąt pomorskich, aż do śmierci ostatniego księcia Bogusława XIV w 1637 roku, do ewangelików luterańskich”. Opis podaje też, że w dystrykcie bytowskim luteranie płacili meszne swoim duchownym, a księżom katolickim — meszne i kolędę, dwa razy tyle, ile dawali duchownym ewangelickim; w dystrykcie lęborskim cały urząd płacił katolickiemu proboszczowi meszne i kolędę, a do niedawna także wszystkie opłaty stuły.

Czy ewangelików usunięto siłą, źródła podają różnie. Opis z 1784 roku twierdzi, że „zostali oni z posiadania tego kościoła, a także pozostałych po wsiach, przemocą wyparci przez Polaków, ich duchowni wygnani, a kościoły oddane duchowieństwu rzymskokatolickiemu, które trzyma je do dziś, choć wsie wszystkie, poza jedną, mają mieszkańców samych ewangelickich”. Lemcke pisze, że „katolicki już rząd krajowy siłą usunął ewangelików z kościołów”, a nowsze opracowanie powtarza za starszą literaturą, że protestantów wypędził z probostwa oddział żołnierzy wojewody pomorskiego Działyńskiego. Wydawca dokumentów obu ziem odrzucił w 1911 roku dwa twierdzenia powtarzane za dziewiętnastowieczną monografią Cramera.

Że oficjał Judycki wypędził z Bytowa obu pastorów — „nie ma to żadnej podstawy”: i Georgius Flos, i Lucas Vanselow mieszkali tu aż do śmierci, co poświadczają ich listy z lat 1643, 1648 i 1650 oraz supliki wdowy i dzieci Vanselowa z 1665 roku. Że zaś ewangelików wypędziło z fary siłą wojsko polskie — „nie wiem, skąd to zaczerpnięto; niczego w tej sprawie nie zdołałem ustalić”. Wersja o wypędzeniu siłą nie jest jednak dziewiętnastowiecznym dopowiedzeniem: pojawia się już w druku z 1784 roku.

Jak blisko siebie żyły w Bytowie obie wspólnoty, pokazuje list, który 8 grudnia 1653 roku wysłał z zamku bytowskiego do oficjała gdańskiego szlachcic Garczyński. Skarży się w nim, że ciężko było przez cały rok mieszkać „z domniemanym plebanęm kżiędzęm Klugoskim”, a jego kazania nie służą poprawie życia, „tylko iako mu się klaniac y przed nim czapki zdeymowac maią”. Prosi więc o pozwolenie, by trzymać własnego kapłana i odprawiać nabożeństwa w zamkowej kaplicy, bo inaczej — pisze wprost — „przyszłoby mi cum protestatione coram Deo y w kosciele nie bywac, albo do Luterskiego chodzic”. Dla katolickiego szlachcica zbór był więc realną możliwością. List przechowuje Archiwum Państwowe w Gdańsku.

Wizytacja z 4 grudnia 1686 roku zapisała, że miasto jest pełne luteranów, a katolików w całej parafii — obejmującej miasto i dziesięć wsi — było około czterdziestu; zabudowań parafialnych nie było wcale, a parafię obsługiwał proboszcz z Niezabyszewa.

Kościół służył jako luterańska świątynia Kaszubów i jako kościół pogrzebowy niemieckiej gminy miejskiej. Patronat nad bytowską parafią ewangelicką sprawował magistrat. Inwentarz z 1911 roku zapisał, że kaplica świętego Jerzego służyła „szczególnie dla mówiących po polsku ewangelików z gmin wiejskich”. Nabożeństwa ewangelickie po kaszubsku potwierdza przypis do akt z 1641 roku, a spis z 1798 roku nazywa tę świątynię wprost „polskim kościołem luterańskim”, stojącym poza miastem, w odróżnieniu od „kościoła niemieckiego” w ratuszu. Bytów miał więc przez półtora wieku dwie ewangelickie gminy językowe i dwa domy Boże: niemiecki w murach i kaszubski za murami. Wśród bytowskich duchownych był i Szymon Krofey, autor wydanego w Gdańsku w 1586 roku kancjonału „Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich męzow” (🟡 ostatnie słowo tytułu F.

Tetzner podaje jako »mezow«, tytuł wydania fototypicznego R. Olescha z 1958 roku — jako »męzow«) — najstarszego zachowanego druku w języku kaszubskim. Mieszkańcy Bytowa nazywali tę świątynię i otaczający ją cmentarz po prostu kaszubskimi. W podaniach spisanych w 1920 roku przez nauczyciela Waltera Kellera zaklęta panna każe nieść się „na kaszubski cmentarz przy mieście”, a w innym podaniu trzy panny trzeba przez trzy kolejne noce zanieść „do kaszubskiego kościoła”. Ten sam zbiór zachował też podanie o powstaniu kościoła: mieszczanin, który o północy wezwał na wzgórzu złego ducha i ledwie uszedł z życiem, kazał w tym miejscu wznieść kościół, do którego odtąd wprowadziły się duchy dobre. Kto obejdzie go trzykrotnie między jedenastą a północą, ma zobaczyć świątynię rzęsiście oświetloną, a z zewnątrz bywa o tej porze słychać wielki szum.

Najstarsza księga kościelna bytowskiej gminy ewangelickiej zaczynała się latami 1678 i 1679, a otwierała ją łacińska sentencja: „Rok 1679, który przynosi szkodę tyranii diabła, większego niż my, zaczęliśmy w bardzo małej nadziei i bardzo wielkim strachu — my, którzy pomocy oczekujemy od samego Chrystusa i którzy mówimy: o Jezu, pomóż”. Księgi tej o mało nie stracono na zawsze: przez niedbalstwo duchownego albo kościelnego odłożono ją jako „bezwartościowe rupiecie” i wyrzucono gdzieś między 1858 a 1892 rokiem. Jeszcze w 1858 roku korzystał z niej autor dziejów ziem lęborskiej i bytowskiej, ale gdy w 1892 roku zbierano od duchownych Pomorza ankiety o księgach metrykalnych, z Bytowa podano już tylko rejestry chrztów, ślubów i pogrzebów od 1774 roku. Odnalazła się i została opisana dopiero w 1931 roku.

W tej księdze pogrzeb ma swoją taryfę, a taryfa — swoją wymowę. Przy zwykłym pochówku bił jeden dzwon przez wyznaczony czas; drożej kosztowało jednorazowe uderzenie w oba dzwony, jeszcze drożej dwukrotne, najdrożej trzykrotne. Raz zapisano w niej krótko: „nie śpiewano, nie dzwoniono”. Zachował się też zapis z 7 lutego 1753 roku o mieszczaninie i sukienniku Joachimie Kriegerze, który zamarzł pod Rekenbergiem, wracając pijany z Pomyska: pochowano go na cmentarzu „przy jednej pieśni, bez kazania” — i to dopiero na czyjeś wstawiennictwo; nazwisko orędownika jest w rękopisie nieczytelne.

Latem i jesienią 1732 roku Bytów oglądał coś, czego nie oglądał nigdy wcześniej ani później: sześć transportów ewangelickich wygnańców z arcybiskupstwa salzburskiego. Miasto było ostatnim punktem brandenburskim przed granicą Prus Polskich, więc choć główny szlak biegł na północ przez Słupsk, część kolumn kierowano tędy. Przyszły 10 sierpnia, 5 i 6 września, 19 września, 2 i 7 października, 9 października, a 27 i 28 października stanął tu transport komisarza Megandera, liczący tysiąc sześćdziesiąt osób. Za każdym razem powtarzał się ten sam obrzęd: dwaj duchowni ewangeliccy, rektor i cała szkoła wychodzili procesyjnie na pole przed miastem — 19 września z latarniami, bo zapadł już zmrok — i śpiewano „Erhalt uns, HErr, bey deinem Wort” oraz „Wer nur den lieben GOtt läst walten”. Najstarszy z bytowskich duchownych, Jac.

Hävelcke, witał przybyłych słowami z Księgi Rodzaju: „Wejdź, błogosławiony Pana”. Kwatery rozdzielano na rynku według biletów, obiad wydawano w ratuszu, a do stołu usługiwali rajcy. Niektórzy Salzburczycy przystąpili do Wieczerzy Pańskiej razem z gminą bytowską, kandydat teologii prowadził dla nich w kościele godzinę modlitwy i katechizację. Zapytani, czy rozumieją tutejszych duchownych, Salzburczycy odpowiedzieli: „Ja wohl, wir können sie besser verstehen, als wenn sonst jemand zu uns redet” — „owszem, rozumiemy ich lepiej niż kogokolwiek, kto do nas mówi”.

Nie wszyscy Salzburczycy ruszyli z Bytowa dalej. Wśród wygnańców szerzyła się ospa i część z nich została tu na zawsze. Dziennik komisarza Megandera przekazuje jedno imię: Magdalena Unterberger, lat trzy, zmarła w Bytowie 26 października 1732 roku. Najstarsza księga kościelna, jak odnotował Winguth, zapisała też chrzest dziecka emigrantów — ojcem chrzestnym był komisarz transportu Matthias Erdmann Ottermann.

Nekropolia była dwuwyznaniowa: ewangelicy zajmowali większość terenu, katolicy — zachodni stok. W pierwszej połowie XIX wieku nekropolię poszerzono ku dzisiejszej ulicy Nad Borują. Chowano tu mieszczan i pastorów, między innymi w grobowcu rodziny Dramburgów — fundatorów organów z 1843 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w mieście 4357 ewangelików, 617 katolików, 60 innych chrześcijan i 336 Żydów; Słownik geograficzny notuje przy Bytowie miejską parafię ewangelicką.

Na mapach da się prześledzić, jak zasięg cmentarza się kurczył. Na mapie topograficznej w skali 1:25 000 (arkusz 532 Bütow, w późniejszej numeracji 1870; zdjęcie topograficzne z 1875 roku, wydanie z 1877 roku), reprodukowanej w roczniku muzealnym pod podpisem „Mapa Bytowa z 1877 roku”, na południowy zachód od średniowiecznego miasta rysuje się duża, ogrodzona działka wypełniona rzędami krzyżyków i podpisana skrótem Khf., z bryłą kościoła w części północnej. Ma około stu sześćdziesięciu metrów szerokości oraz trzystu metrów długości i obejmuje cały obszar po obu stronach ulicy cmentarnej (Kirchhofsweg, dziś ulica Kardynała Josyfa Slipyja), czyli tyle, ile dziś zajmują park i wzgórze wokół kościoła, a nie tylko teren przy samym kościółku. Na planie z 1906 roku cmentarz zaznaczono już tylko w części północnej, na wzgórzu — ale za to z wyraźną adnotacją Evang.

Friedhof, która nie pozostawia wątpliwości co do wyznania. Cały zespół zamyka od wschodu dzisiejszy plac Szymona Krofeya, dawny Bismarck Platz, a od zachodu koryto rzeki Borui.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia miasto jako siedzibę parafii z dwiema posadami pastorskimi, Bütow-West i Bütow-Ost, i przy każdej podaje 5208 dusz. Pastorami byli Wilhelm Range i Konrad Kob. Według relacji na blogu podróżniczym „tourtheworldpl” (2020) po wojnie, gdy ludność niemiecka opuściła te tereny, cmentarz zaczął systematycznie popadać w ruinę. Herbert v. Schmude, który był w Bytowie w połowie 1974 roku, zapisał, że przyjechał „niestety za późno, by uratować od zagłady inskrypcje nagrobne skąpych resztek na starym cmentarzu ewangelickim przy kościele na górze. Dało się jeszcze zanotować tylko kilka zapomnianych tablic. Wszystkie pozostałe były już rozbite i w większości wywiezione albo zakopane”. Odczytał dziewięć inskrypcji — wśród nich inskrypcję kościelnego, opisanego jako „od kościoła na górze”.

I dodał prognozę, która wtedy dotyczyła wszystkich: „Ten los grozi wkrótce wszystkim cmentarzom ewangelickim, minęło bowiem trzydzieści lat od ostatniego pochówku”. Nowy cmentarz ewangelicki Bytowa miał w 1974 roku więcej szczęścia — stała tam jeszcze pewna liczba krzyży, kamieni i tablic, częściowo trudno dostępnych, zarośniętych krzewami i źle czytelnych tam, gdzie napisy były na zardzewiałym metalu.

Według bloga „tourtheworldpl” w latach osiemdziesiątych cały teren cmentarza przekształcono w park miejski. Według artykułów w „Naszym Pomorzu” (B. Hapke, 2006; M. Kwaśkiewicz, 2019) w 1982 roku kościół odkupiła od Polskiego Kościoła Metodystycznego Kuria Biskupia w Koszalinie, a przejęła go społeczność ukraińska; remont zakończono w 1989 roku i w tym samym roku biskup Jan Martyniak poświęcił świątynię jako cerkiew greckokatolicką.

W 2018 roku, przy zagospodarowaniu zespołu parkowo-cmentarnego, przeprowadzono tu archeologiczne badania ratownicze w formie nadzoru i utworzono lapidarium, a w 2019 roku odsłonięto pomnik świętego Jerzego.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wersji o kościele wzniesionym czy odnowionym przez gminę ewangelicką w połowie XVI wieku nie da się pogodzić z relacją Fankidejskiego, według której w tym samym stuleciu świątynia służyła za stodołę. Liczby Salzburczyków pochowanych w Bytowie są rozbieżne: „Ausführliche Historie derer Emigranten” z 1733 roku pisze o ponad trzydziestu osobach, dzieciach i starcach, które „tu też leżą pochowane”, natomiast E. Winguth, czytając najstarszą księgę kościelną bytowskiej gminy ewangelickiej, doliczył się dwadzieściorga dzieci, w tym dwanaściorga w ciągu czternastu dni; zaraza przeszła potem na dzieci bytowskich mieszczan. Rozbieżna jest też data przejęcia kościoła przez grekokatolików: autor bloga „tourtheworldpl” (2020) podaje, że kościół stał się cerkwią greckokatolicką w 1950 roku, natomiast B. Hapke i M.

Kwaśkiewicz wiążą to z wykupem w 1982 roku i ukończeniem remontu w 1989 roku.

Źródła: „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie”, nr 20, Bytów 2019 — artykuł o parku i wzgórzu świętego Jerzego w świetle badań archeologicznych; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 231; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Paweł Szczepanik, „Park i wzgórze św. Jerzego w Bytowie w świetle wyników najnowszych badań archeologicznych”, [w:] „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie”, nr 20, Bytów 2019, s. 43–45, 62; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 532 (później 1870) Bütow, Königl. Preuss. Landes-Aufnahme 1875, wydanie 1877 (mapywig.org, kolekcja 025K_TK25) — reprodukcja jako rycina 2 w powyższym artykule; Plan miasta Bytowa z 1906 roku, [za:] J. Chojecka (red.), „Plany miast w zasobie Archiwum Państwowego w Koszalinie”, Koszalin 2012, s. 29 — reprodukcja jako rycina 1 w powyższym artykule; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 123, tabl. 28 (plan miasta z około 1800 roku z podpisem „Die Berg Kirche”); Wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz Bytów miasto, pozycje 64 i 71; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1870 (dawny 532) Bütow, wydanie Preußische Landesaufnahme 1877, pojedyncze uzupełnienia 1928; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 776–777, 781, 799, 804–807 i 863–864; A. Kucner, „Dzieje polityczne Lęborka i Bytowa w latach 1454–1637”, „Przegląd Zachodni” 1989, nr 2, s. 99–100; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041; E. Winguth, „Das älteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in Bütow” (1931), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; [Ch. Sancke], „Ausführliche Historie derer Emigranten oder vertriebenen Lutheraner aus dem Ertz-Bißthum Saltzburg”, cz. 3, Leipzig 1733, przedruk w: F. Ströfer, „Marschzüge der Angesessenen”, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina „Die Salzburger Emigranten in Bütow”, 2010; H. v. Schmude, „Einige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90–101; H. v. Schmude, „Grabmalinschriften aus Gustkow, Kreis Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176–179; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); W. Keller, „Volkssagen aus Stadt und Kreis Bütow in Pommern”, Bütow 1920, druk „Bütower Anzeiger”; przedruk: „Unvergessene Heimat” nr 6, Frankenberg 1969; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 185; A. R. Sikora, „Przekłady tekstów biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy”, „Scripta Biblica et Orientalia” 5 (2013), s. 131; B. Hapke, „Założenie i rozwój kościoła świętego Jerzego w Bytowie”, „Nasze Pomorze” 8 (2006), s. 91–92; M. Kwaśkiewicz, „Protestanckie ślady w kulturowej przestrzeni Bytowa”, „Nasze Pomorze” 20 (2019), s. 20; „Bytów i historia jego nieistniejących cmentarzy”, blog „tourtheworldpl”, 7 lipca 2020 roku.