Bytów — kościół ewangelicki na wzgórzu (kaszubski, dawniej świętego Jerzego)

Bytów — po niemiecku Bütow — leżał w powiecie bytowskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, w ziemi lęborsko-bytowskiej, w której przeważała ludność ewangelicka, a osobną grupę stanowili Kaszubi ewangeliccy. Kościół świętego Jerzego stoi przed miastem, przy trakcie słupskim, na stromym wzgórzu zwanym Kegelberg; od 1989 roku jest cerkwią greckokatolicką. Nazw ta budowla miała wiele: w źródłach niemieckich występuje jako Bergkirche — kościół na górze, Begräbniskapelle — kaplica cmentarna, St. Georgii i Georgskapelle, a wreszcie kaschubische Kirche, czyli kościół kaszubski. Hugo Lemcke opisał ją w 1911 roku jako całkowicie prostą budowlę z kamienia polnego, otynkowaną, na rzucie prostokąta 26,7 na 10 metrów, ostatnio przebudowaną w 1845 roku; na chorągiewce widniała data 1834.

Widać ją już na mapie Eilharda Lubinusa z 1617 roku: z wieżyczką pośrodku kalenicy i przybudówką zakrystii, na osobnym wzgórzu.

Wzgórze badano archeologicznie dwukrotnie. Przedwojenna literatura umieszczała tu grodzisko wczesnośredniowieczne — znajdowano ceramikę, miecz, groty strzał, dzban, kubek i podkowy — i to właśnie przesądziło o objęciu wzgórza rejestrem zabytków decyzją numer 252 z 19 marca 1960 roku, pod pozycją A-153. W 1961 roku założono siedemnaście wykopów sondażowych, ale nie potwierdziły one istnienia grodziska. Kolejne badania, ratownicze, przeprowadzono w 2018 roku przy zagospodarowaniu zespołu parkowo-cmentarnego.

26 lutego 1454 roku Gdańszczanie pod wodzą Arnta von Telchten opanowali zamek w Bytowie, a 3 stycznia 1455 roku Gdańsk zgodził się oddać ziemię bytowską i lęborską pod opiekę księcia pomorskiego Eryka. Pierwsza wzmianka o świątyni pochodzi według jednych źródeł z 1470 roku, według Lemckego z 1490 roku. Fundatorką kaplicy była Gertruda Blome: dokument fundacyjny pochodzi z 15 października 1490 roku, a 1 czerwca 1493 roku ustanowiono przy niej wikarego.

Protestantyzm pojawił się w Bytowie jeszcze przed 1530 rokiem, a w tym właśnie roku przybył tu pierwszy ewangelicki pastor. Dwadzieścia jeden lat później, w 1551 roku, miejscowi ewangelicy kaszubskiego pochodzenia postawili poza miastem, na wzgórzu, pierwszą własną świątynię, zwaną też domem modlitwy „na górze”; według Benedykta Reszki wcześniej, przed 1490 rokiem, stała tam prawdopodobnie kaplica pod wezwaniem świętego Jerzego. Lemcke pisze, że drewnianą budowlę w 1551 roku odnowiono. Ksiądz Jakub Fankidejski prowadzi dzieje tego miejsca inaczej: zapisał, że kościół świętego Jerzego, prepozyturę połączoną zapewne ze szpitalem, w szesnastym wieku zamieniono na stodołę, którą w Niedzielę Palmową 1629 roku spaliło wojsko szwedzkie, a świątynię luteranie odbudowali dopiero później.

Z tym kościołem związana jest postać Szymona Krofeya. Pochodził z podbytowskiego Dąbia, studiował w Wittenberdze i po 1570 roku wrócił w rodzinne strony: był pisarzem miejskim, w latach 1579–1590 pastorem (według Sylwii Wesołowskiej proboszczem dopiero od około 1600 roku), nauczycielem, a potem rektorem jedynej wtedy bytowskiej szkoły. To on przełożył niemieckie teksty na kaszubski i wydał w Gdańsku, w drukarni Jakuba Rhodego, „Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynszich naboznich męzow” (🟡 ostatnie słowo tytułu F. Tetzner podaje jako »mezow«, tytuł wydania fototypicznego R. Olescha z 1958 roku — jako »męzow«) — pierwszą drukowaną książkę z kaszubszczyzną, opatrzoną w tytule słowami „przez Szymana Krofea, sługę słowa Bożego w Bytowie”, i noszącą datę 1586 roku.

Po 1637 roku, gdy po śmierci Bogusława XIV lenno wróciło do Polski, kontrreformacja przywróciła katolikom średniowieczny kościół parafialny świętej Katarzyny. Opis Pomorza z 1784 roku wylicza, co ewangelicy wtedy stracili. Katolicki kościół parafialny świętej Katarzyny — z dobrą wieżą, z filią w Damerkowie — obejmował wówczas Hygendorf, folwark Neuhof, Jungfernmühle, królewskie wsie Dampen, Gramenz, Meddersin, Wusseeken i Mankwitz, kolonię Lybienz, połowę kolonii Lonken oraz szlacheckie Gersdorf, Petersdorf, Groß- i Klein-Gustkow.

Według tego opisu kościół wraz z tymi miejscowościami należał w czasach książąt pomorskich, aż do śmierci ostatniego księcia w 1637 roku, do ewangelików luterańskich (opis nazywa tego księcia omyłkowo Bogusławem XIII). Ten sam opis podaje, że w dystrykcie bytowskim luteranie płacili meszne swoim duchownym, a księżom katolickim — meszne i kolędę, dwa razy tyle, ile dawali duchownym ewangelickim; w dystrykcie lęborskim cały urząd płacił katolickiemu proboszczowi meszne i kolędę, a do niedawna także wszystkie opłaty stuły. Patronat nad gminą ewangelicką sprawował magistrat, a bytowski proboszcz bywał zarazem superintendentem synodu.

Czy ewangelików usunięto siłą, źródła podają różnie. Müller zapisał przy dwóch tutejszych duchownych — pastorze Georgu Flosie i diakonie Lukasie Vanselowie — że w 1637 roku zostali wypędzeni przez katolików, a potem przywołani z powrotem przez magistrat. Opis Pomorza z 1784 roku twierdzi o ewangelikach, że „zostali oni z posiadania tego kościoła, a także pozostałych po wsiach, przemocą wyparci przez Polaków, ich duchowni wygnani, a kościoły oddane duchowieństwu rzymskokatolickiemu, które trzyma je do dziś, choć wsie wszystkie, poza jedną, mają mieszkańców samych ewangelickich”. Lemcke w 1911 roku pisze, że „katolicki już rząd krajowy siłą usunął ewangelików z kościołów”, a nowsze opracowanie powtarza za starszą literaturą, że protestantów wypędził z probostwa oddział żołnierzy wojewody pomorskiego Działyńskiego.

Heinrich Berghaus pisze w 1874 roku, że z Bytowa wypędzono na rozkaz wikariusza generalnego Judyckiego obu duchownych ewangelickich, u niego „Georg Flos und Lucas Wanselow”. Wydawca dokumentów obu ziem odrzucił w 1911 roku dwa twierdzenia powtarzane za dziewiętnastowieczną monografią Cramera. Że oficjał Judycki wypędził z Bytowa obu pastorów — „nie ma to żadnej podstawy”: i Georgius Flos, i Lucas Vanselow mieszkali tu aż do śmierci, co poświadczają ich listy z lat 1643, 1648 i 1650 oraz supliki wdowy i dzieci Vanselowa z 1665 roku. Że zaś ewangelików wypędziło z fary siłą wojsko polskie — „nie wiem, skąd to zaczerpnięto; niczego w tej sprawie nie zdołałem ustalić”. Wersja o wypędzeniu siłą nie jest jednak dziewiętnastowiecznym dopowiedzeniem: pojawia się już w druku z 1784 roku.

Ewangelikom pozostał jednak kościół za miastem — jedyna świątynia w Bytowie, która się obroniła. Gdy biskup włocławski zaczął rewindykować świątynie i upomniał się także o nią, rada miejska Bytowa zebrała się 25 lutego 1639 roku w domu burmistrza Joachima Schmiedena i odmówiła jej wydania. Argumentowano, że stanęła ona „w czasach luteranizmu”, na gruncie należącym do miasta i kosztem samych luteranów.

Według „Landbuch des Herzogthums Pommern” Heinricha Berghausa z 1874 roku miasto broniło w 1639 roku kościoła na górze także tym, że należeli do niego nie tylko mieszkańcy Bytowa, lecz również wielu szlachciców i wsie, które łożyły na jego wzniesienie, oraz tym, że w kościółku głoszono kazania w dwóch językach: „für die Städter in deütscher, für die Landbewohner in polnischer (kaschubischer) Sprache”, czyli dla mieszczan po niemiecku, a dla ludności wiejskiej po polsku (kaszubsku). Berghaus podaje też, że 2 lutego 1639 roku biskup kujawski polecił Judyckiemu objąć kościół na górze, który nazywa „die Bergkirche … oder St. Georgskapelle”, a mieszczan wezwał, by się temu nie sprzeciwiali; na mocy ugody z 9 lipca 1640 roku miasto zachowało kaplicę świętego Jerzego.

18 marca 1639 roku, dwa dni po ugodzie z miastem, oficjał Judycki odstąpił luteranom używanie kościoła „aż do dalszej dyspozycji biskupa” pod warunkiem, że połowę tacy albo dziesięć złotych rocznie będą oddawać na spustoszony kościół parafialny, a miasto pomoże przy jego odbudowie. Oryginały dokumentu przechowywali prowizorowie gminy ewangelickiej, na czele z dyrektorem Heinrichem Hohschildem.

Polityczne tło sporu nowsze opracowanie opisuje tak: gdy w marcu 1639 roku oficjał gdański zawarł układ z protestantami i burmistrzem, miasto uznało powrót fary do Kościoła katolickiego. Kaplicę świętego Jerzego biskup zostawił jednak ewangelikom, ponieważ dowiedli, że wybudowali ją z własnych pieniędzy i nigdy nie odprawiano w niej katolickich nabożeństw; warunkiem było, że miasto odbuduje farę, zniszczoną częściowo w 1629 roku — według późniejszych opracowań przez Szwedów, według wilkierza miejskiego z 1630 roku w pożarze miasta wznieconym przez żołnierzy cesarskich. Mieszczanie opodatkowali się na sto talarów i sześć tysięcy cegieł, ale po odbudowie kościoła katolikom nie oddali i odprawiali w nim dalej swoje nabożeństwa; gdy biskup kazał świątynię zamknąć i opieczętować, zerwali pieczęcie i weszli do niej przemocą.

Sprawa trafiła na sejmik pruski, a stamtąd na sejm Rzeczypospolitej — i kościół musieli zwrócić.

Spór o kościół świętego Jerzego skończył się dla bytowskich ewangelików pomyślnie, i to na piśmie. W uroczystej ugodzie zawartej 27 września 1645 roku na zamku bytowskim, za pośrednictwem wojewody malborskiego Jakuba Wejhera, katolicki proboszcz Piotr Rosenstam przyznał po przeprowadzonym dochodzeniu, że stary drewniany kościółek na górze zawsze należał do gminy ewangelickiej i „od samej fundacji, to jest od roku 1551, pozostawał w jej nieprzerwanym posiadaniu”. W tej samej ugodzie wojewoda obiecał wstawić się u biskupa, by mieszczanie mogli nadal odprawiać godziny modlitewne „nad bramą miejską”, dopóki — po kolejnych pożarach — nie zbudują sobie oratorium nad ratuszem, jak w innych miastach Prus.

Obietnica została spełniona: według opisu Pomorza z 1784 roku pośrodku bytowskiego rynku stał kamienny budynek z wieżyczką — w dolnej części od wschodu mieścił się ratusz, od zachodu szkoła miejska z mieszkaniem rektora, a górna część zawierała kościół ewangelicko-luterański, zwany oratorium.

Jak blisko siebie żyły w Bytowie obie wspólnoty, pokazuje list, który 8 grudnia 1653 roku wysłał z zamku bytowskiego do oficjała gdańskiego szlachcic Garczyński. Skarży się w nim, że ciężko było przez cały rok mieszkać „z domniemanym plebanęm kżiędzęm Klugoskim”, a jego kazania nie służą poprawie życia, „tylko iako mu się klaniac y przed nim czapki zdeymowac maią”. Prosi więc o pozwolenie, by utrzymywać własnego kapłana i odprawiać nabożeństwa w zamkowej kaplicy, bo inaczej — pisze wprost — „przyszłoby mi cum protestatione coram Deo y w kosciele nie bywac, albo do Luterskiego chodzic”. List przechowuje Archiwum Państwowe w Gdańsku.

Konstrukcja z 1551 roku przetrwała około stu lat i uległa zniszczeniu, gdy Bytów należał do Korony, między 1637 a 1657 rokiem, po czym świątynię odbudowano. Dzisiejszy kształt nadano jej między 1675 a 1685 rokiem, gdy gruntownie przebudowano starszy kościół zniszczony przez huragan; według Lemckego wiatr przewrócił budowlę w 1673 roku, a do 1675 odbudowano ją z kamienia. Opis Pomorza z 1784 roku podaje, że była murowana, wzniesiona w 1675 roku, z kopułą i bez dzwonów; obaj duchowni miejscy odprawiali w niej co drugą niedzielę nabożeństwo po polsku dla gmin wiejskich. Świątynia służyła zarazem jako kościół pogrzebowy — przy niej leżał cmentarz dla luteranów z miasta i z okolicznych wsi.

Według Macieja Kwaśkiewicza od 1642 roku była główną świątynią ewangelicką Bytowa; niemieckojęzyczni ewangelicy modlili się w domu modlitwy w Bramie Słupskiej, a od 1672 roku w oratorium ratuszowym, natomiast „Kaszubi modlili się w dalszym ciągu w kościółku świętego Jerzego”. Według Lemckego ewangelicy po 1637 roku odprawiali nabożeństwa najpierw w sali urządzonej nad bramą zachodnią, a gdy ta spłonęła w pożarze miasta w 1700 roku — w ratuszowym pomieszczeniu zwanym oratorium; kościół na wzgórzu służył czasowo także całej gminie, aż do wzniesienia kościoła świętej Elżbiety.

Wizytacje katolickie mówią o tej okolicy wprost. Wizytacja z 4 grudnia 1686 roku zapisała, że miasto jest pełne luteranów, a katolików w całej parafii — obejmującej miasto i dziesięć wsi — było około czterdziestu; zabudowań parafialnych nie było wcale, a parafię obsługiwał proboszcz z Niezabyszewa. W 1728 roku proboszcz nie mieszkał w Bytowie i przyjeżdżał co trzecią niedzielę; w okolicznych wsiach było 102 katolików, a pozostali, ponad tysiąc osób, byli luteranami.

W 1766 roku archidiakon Złocki zanotował, że luteranie zbudowali dom modlitwy za miastem, a drugi mają w samym mieście, i szacował ich liczbę w parafii bytowskiej i parafiach do niej przyłączonych na około osiem tysięcy. Czy dom modlitwy „za miastem” to kościół na wzgórzu, protokół nie mówi.

Jesienią 1732 roku Bytów oglądał coś, czego nie oglądał nigdy wcześniej ani później: sześć transportów ewangelickich wygnańców z arcybiskupstwa salzburskiego. Wydana w 1733 roku historia emigracji salzburskiej zaznacza, że Bytów leżał tuż przy granicy i był ostatnią miejscowością brandenburską przed Prusami Polskimi; Erich Winguth zauważył, że główny szlak biegł na północ, przez Słupsk, a część wygnańców wybrała okrężną drogę przez Bytów. Przyszły 10 sierpnia, 5 i 6 września, 19 września, 2 i 7 października, 9 października, a 27 i 28 października stanął tu transport komisarza Megandera, liczący tysiąc sześćdziesiąt osób.

Za każdym razem powtarzał się ten sam obrzęd: dwaj duchowni ewangeliccy, rektor i cała szkoła wychodzili procesyjnie na pole przed miastem — 19 września z latarniami, bo zapadł już zmrok — i śpiewali „Erhalt uns, HErr, bey deinem Wort” oraz „Wer nur den lieben GOtt läst walten”. Najstarszy z bytowskich duchownych, Jac. Hävelcke, witał przybyłych słowami z Księgi Rodzaju: „Wejdź, błogosławiony Pana”. Kwatery rozdzielano na rynku według biletów, obiad wydawano w ratuszu, a do stołu usługiwali rajcy. Niektórzy Salzburczycy przystąpili do Wieczerzy Pańskiej razem z gminą bytowską, kandydat teologii prowadził dla nich w kościele godzinę modlitwy i katechizację. Zapytani, czy rozumieją tutejszych duchownych, Salzburczycy odpowiedzieli: „Ja wohl, wir können sie besser verstehen, als wenn sonst jemand zu uns redet” — „owszem, rozumiemy ich lepiej niż kogokolwiek, kto do nas mówi”.

Kościół „na górze” nazywano kaszubskim i długo nim był. Inwentarz zabytków z 1911 roku zapisał, że kaplica świętego Jerzego służyła „szczególnie dla mówiących po polsku ewangelików z gmin wiejskich”. Nabożeństwa ewangelickie po kaszubsku potwierdza przypis do akt z 1641 roku, a wykaz kościołów i budynków parafialnych z 28 czerwca 1798 roku, przytoczony przez Johannesa Siebkego (1939, s. 87–88), nazywa tę świątynię wprost „polskim kościołem luterańskim”, stojącym poza miastem, w odróżnieniu od „kościoła niemieckiego” w ratuszu. Erich Winguth przypomina za Kurtem Meyerem, że w bytowskim kościele na górze głoszono w siedemnastym wieku i jeszcze później „w dwóch językach, po niemiecku i po kaszubsku”.

Rozdzielona była również nauka konfirmacyjna: w rejestrach konfirmantów osobno zapisywano dzieci konfirmowane „w niemieckim” i „w polskim”, a katechizacja odbywała się w latach naprzemiennych — jednego roku Niemcy, drugiego Kaszubi. Te rejestry pozwalają zmierzyć zmianę językową. W latach 1751 i 1752 mniej więcej dwie trzecie konfirmantów mówiło po niemiecku, a jedna trzecia po kaszubsku. Dwadzieścia trzy lata później, w latach 1774 i 1775, została już tylko jedna ósma Kaszubów wobec siedmiu ósmych Niemców. Średnio dla całego badanego okresu stosunek ten wynosił siedem do dwóch.

Później odprawiano tu raz w miesiącu nabożeństwo kaszubskie; osobne nabożeństwo polskie ustało jeszcze wcześniej. Tetzner uważał powiat bytowski za ten, który — z powodu położenia — najmniej sprzyjał utrzymaniu kaszubszczyzny i jako pierwszy porzucił osobne kazania w tej mowie. Zanik kaszubskiego języka kościelnego w Bytowie przypada według niego na około 1856 rok; Tetzner prostuje przy tym starszą uwagę Jana Chrystiana Ludwika Hakena z 1821 roku: księgi i kroniki kościelne poświadczają, że w Bytowie odprawiano wtedy przynajmniej okresowo nabożeństwa kaszubskie. Benedykt Reszka datuje kres tych nabożeństw na drugą połowę dziewiętnastego wieku i wiąże go z Kulturkampfem.

Mieszkańcy Bytowa nazywali tę świątynię i otaczający ją cmentarz po prostu kaszubskimi. W jednym z podań spisanych w 1920 roku przez nauczyciela Waltera Kellera zaklęta panna każe nieść się „na kaszubski cmentarz przy mieście”, a w innym trzy panny trzeba przez trzy kolejne noce zanieść „do kaszubskiego kościoła”. Zbiór zachował też podanie o powstaniu świątyni — mieszczanin, który o północy wezwał na wzgórzu złego ducha i ledwie uszedł z życiem, kazał w tym miejscu wznieść kościół, do którego odtąd wprowadziły się duchy dobre. Kto obejdzie go trzykrotnie między jedenastą a północą, ma zobaczyć świątynię rzęsiście oświetloną, a z zewnątrz bywa o tej porze słychać wielki szum.

Przy remoncie w 1843 roku wapienne płyty nagrobne i mosiężne okucia trumien wmurowano w ściany kościoła. W kościele zachowały się piaskowcowa płyta nagrobna i drewniane epitafium Paula Rutenicka z 1685 roku. Ołtarz i ambonę złożono około 1700 roku z wcześniej osobnych części: kolumny ołtarza mają motywy renesansowe, a parapety bardziej barokowej ambony zdobią rzeźbione figury czterech ewangelistów, wysokie na 45 centymetrów. Barokowa chrzcielnica, rzeźbiona w drewnie i malowana, wysoka na 1,06 metra, ma sześcioboczną czaszę, którą jak kariatydy dźwigają pełnoplastyczne figury aniołów. Dwa lichtarze ołtarzowe z lanego mosiądzu, wysokie na 51 centymetrów, mają trójdzielne cokoły ozdobione maskami; Lemcke nazwał je bardzo starannie wykonanymi.

Okrągła mosiężna misa chrzcielna o średnicy 36 centymetrów ma w dnie trybowaną scenę grzechu pierworodnego, otoczoną powtarzanym napisem późnogotycką majuskułą „HILF GOT AUS NOT”. Cztery obrazy olejne na desce z półpostaciami ewangelistów, pochodzące według Lemckego zapewne z dawniejszej ambony, umieszczono na tylnej ścianie jednej z ław. W kościele była wapienna tablica pamiątkowa, wysoka na 1,70 metra, poświęcona baronowi Rzeszy Ludwigowi von Loeben, zmarłemu w 1725 roku. Mosiężny żyrandol zwieńczony dwugłowym orłem ufundowali w 1714 roku Paul Daniel i Simon Ernst Schröder.

Zachowało się mosiężne okucie trumny z herbem Ewalda Jürgena von Hertzberga, zmarłego w 1732 roku. Część wyposażenia kościoła trafiła do Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie: chrzcielnica z drugiej połowy XVII wieku, ława kolatorska, epitafia z 1685 i 1730 roku oraz świecznik z 1591 roku.

Własnego dużego kościoła w mieście ewangelicy doczekali się w połowie dziewiętnastego wieku. Kościół świętej Elżbiety — Elisabethkirche — wznoszono od lat 1847/1848 do 1854 roku według wzorcowego projektu Friedricha Stülera, tego samego, na podstawie którego zbudowano berliński kościół świętego Mateusza; z tego samego roku pochodzą także organy. Jest murowany z cegły, eklektyczny z formami neogotyckimi: trójnawowa hala, w której od północy elewacja nawy głównej przechodzi w wysoką czworoboczną wieżę z galerią arkadową, o ośmiobocznym trzonie zwieńczonym stożkowym hełmem.

Zachowały się dwa dzwony z lat 1820–1821 z fundacji króla Fryderyka Wilhelma III.

Miasto było w tym czasie w większości ewangelickie: spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w Bytowie 4357 ewangelików, 617 katolików, 60 innych chrześcijan i 336 Żydów, a parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu. Monografia powiatu bytowskiego wydana w Szczecinie w 1938 roku — druk narodowosocjalistyczny i propagandowy, którego wolno używać wyłącznie jako źródła liczb — podaje przebieg tych proporcji: w 1810 roku na 1217 mieszkańców Bytowa katolikami było 44, czyli trzy setne, w 1855 roku — 448, czyli jedna dziesiąta, a w 1936 roku — 1538, czyli szesnaście setnych. Ten sam druk mierzy skalę wyludnienia po wojnach siedemnastego wieku: miasto liczące w 1618 roku 250 obywateli miało ich w 1658 już tylko 20.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia w Bytowie dwie posady pastorskie, Bütow-West i Bütow-Ost, i przy każdej podaje 5208 dusz. Parafia była wolna od patronatu, a pastorami byli Wilhelm Range i Konrad Kob. W 1939 roku Bytów liczył 10 038 mieszkańców.

W marcu 1945 roku gotycki kościół świętej Katarzyny został zniszczony, wobec czego katolicy przejęli kościół świętej Elżbiety; ocalała wieża zniszczonej świątyni mieści dziś filię Muzeum Zachodniokaszubskiego. Przejęty kościół poświęcono 24 czerwca 1945 roku i stąd jego drugie wezwanie — świętego Jana Chrzciciela. Kościół świętej Elżbiety jest czynny i figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-1809 z 10 lipca 2007 roku.

Losy kościoła na wzgórzu po 1945 roku odtworzyła Barbara Hapke: oględziny 8 marca 1946 roku, w sierpniu 1947 roku przekazanie kluczy parafii katolickiej, od końca 1948 roku ośrodek metodystyczny, którego wierni — w dużej części rodziny pochodzenia niemieckiego przybyłe w 1945 roku z okolic Warszawy — zbierali się w domu przy ulicy Dworcowej 5, a po wpisaniu kościoła do rejestru zabytków 19 marca 1960 roku — przypuszczalnie, jak pisze autorka, na tej podstawie — postanowili zagospodarować go i tam się wprowadzić, 18 października 1982 roku sprzedaż kurii koszalińskiej przez Kościół Metodystyczny i w 1989 roku poświęcenie cerkwi greckokatolickiej („Nasze Pomorze” 8, 2006, s. 84–92).

Jan Wild podaje, że ośrodek metodystyczny skupiał początkowo 80 wiernych, głównie narodowości niemieckiej, a w 1972 roku zbór liczył około dziesięciu osób w całym powiecie; w 1979 roku polski zbór ewangelicki w Słupsku zorganizował w Bytowie placówkę duszpasterską dla kilkudziesięciu ewangelików Polaków, obsługiwanych wcześniej przez Kościół metodystyczny („Informator Parafialny” nr 4 (245)/2023, s. 13–14).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wersji Lemckego (odnowienie drewnianej budowli w 1551 roku) i Fankidejskiego (stodoła spalona w 1629 roku, kościół odbudowany później) nie da się dziś pogodzić. Według różnych datowań chrzcielnica przekazana do Muzeum Zachodniokaszubskiego pochodzi z drugiej połowy XVII wieku albo z 1720 roku. Johannes Siebke (1939) ogłosił uchwałę rady z 25 lutego 1639 roku (s. 100–101), która mówi o kościele zbudowanym „w czasach luteranizmu”, na gruncie miasta i kosztem luteranów, bez roku 1551; argument o „spokojnym i nieprzerwanym posiadaniu” od 1551 roku i o tym, że biskup może żądać zwrotu tylko świątyń zbudowanych przez katolików i niegdyś będących w ich rękach, przytacza on z pisma mieszczan do biskupa z 21 maja 1641 roku i z wywodu szlachty i miasta z 21 lipca 1641 roku (s. 102–103). Heinrich Berghaus (1874, s.

1037) w opisie sporu z 1639 roku podaje, że miasto przedstawiało kościół jako używany od poświęcenia w 1551 roku wyłącznie przez luteranów, nigdy przez katolików.

Źródła: H. Berghaus, „Landbuch des Herzogthums Pommern”, cz. II, t. 7, Berlin–Wriezen 1874, s. 1036–1037; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 141, 142, 145, 146, 148; „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie”, nr 20, Bytów 2019 — artykuł o parku i wzgórzu świętego Jerzego w świetle badań archeologicznych; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 60 i 62; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008; ⚠ Erich Winguth, „Die Geschichte des Kreises Bütow”, odbitka z „Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern. Kreis Bütow”, Stettin 1938 — druk narodowosocjalistyczny, wykorzystany wyłącznie dla danych liczbowych; hasło encyklopedyczne o kościele świętej Katarzyny Aleksandryjskiej i świętego Jana Chrzciciela w Bytowie; rejestr zabytków województwa pomorskiego, numer A-1809; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 368, 398; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 776–777, 781, 799, 804–807 i 863–864; A. Kucner, „Dzieje polityczne Lęborka i Bytowa w latach 1454–1637”, „Przegląd Zachodni” 1989, nr 2, s. 99–100; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041; [Ch. Sancke], „Ausführliche Historie derer Emigranten oder vertriebenen Lutheraner aus dem Ertz-Bißthum Saltzburg”, cz. 3, Leipzig 1733, przedruk w: F. Ströfer, „Marschzüge der Angesessenen”, Salzburger Verein, Bielefeld 1995; zestawienie K.-D. Kreplina „Die Salzburger Emigranten in Bütow”, 2010; E. Winguth, „Das älteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in Bütow”, „Bütower Anzeiger”, 4 czerwca 1931, R. 48, nr 128; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); W. Keller, „Volkssagen aus Stadt und Kreis Bütow in Pommern”, Bütow 1920, druk „Bütower Anzeiger”; przedruk: „Unvergessene Heimat” nr 6, Frankenberg 1969; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911; M. Kwaśkiewicz, „Protestanckie ślady w kulturowej przestrzeni Bytowa”, „Nasze Pomorze” 20 (2019), s. 9–30; B. Hapke, „Założenie i rozwój kościoła świętego Jerzego w Bytowie”, „Nasze Pomorze” 8 (2006), s. 79–94; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 104, 110; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 185; A. R. Sikora, „Przekłady tekstów biblijnych na kaszubski. Historia. Stan aktualny. Perspektywy”, „Scripta Biblica et Orientalia” 5 (2013), s. 131; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 4 (245)/2023, s. 13–14.