Bytów — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Katarzyny)

Bytów, po niemiecku Bütow, był miastem powiatowym w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, w ziemi lęborsko-bytowskiej — okolicy o przewadze ludności ewangelickiej, w której osobnym zjawiskiem byli Kaszubi ewangeliccy. Dawny kościół ewangelicki świętej Elżbiety, wzniesiony w latach 1848–1854, jest dziś rzymskokatolickim kościołem parafialnym świętej Katarzyny Aleksandryjskiej i świętego Jana Chrzciciela przy ulicy Jana Pawła II 16.

Kościół wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego decyzją z 10 lipca 2007 roku pod numerem A-1809; wykaz opisuje go jako kościół ewangelicki pod wezwaniem świętej Elżbiety, obecnie rzymskokatolicki parafialny, i datuje na lata 1848–1854. Nie należy go mylić z bytowskim kościołem na wzgórzu świętego Jerzego, dziś cerkwią greckokatolicką.

Słupszczanin Bartholomäus Swawe, od 1545 roku pierwszy ewangelicki biskup kamieński, zarządzał po 1549 roku majątkiem w Bytowie. Reformacja objęła miasto w wieku szesnastym. Według Macieja Kwaśkiewicza („Nasze Pomorze” 20, 2019, s. 13–14) w 1557 roku rada miejska przejęła kościół świętej Katarzyny za przyzwoleniem biskupa włocławskiego Jana Drohojowskiego. O prawo powołania pierwszego pastora spierali się książę, który przypuszczalnie chciał Jana Klugego, i rada, która optowała za Joelem Poltzinem; spór rozstrzygnął Zygmunt August na korzyść rady. Patronat nad bytowską parafią ewangelicką sprawował magistrat. Wykaz duchownych Pomorza Ernsta Müllera otwiera Johann Kluge, wpisany bez lat urzędowania, z odesłaniem do Darłowa.

Tam Müller podaje, że był synem doktora Jakuba, pomorskiego lekarza przybocznego, studiował teologię i medycynę, został pastorem w Bytowie, a w 1550 roku żył w Darłowie jako archidiakon. Jak ta wiadomość ma się do sporu o pierwszego pastora, źródła nie wyjaśniają. Drugi w wykazie jest Joel Poltzin — bytowianin, uczeń szkoły w Słupsku (Müller opatruje tę wiadomość znakiem zapytania), od 1553 roku student w Wittenberdze, który w 1577 roku sporządził matrykułę kościelną; dalej wykaz prowadzi szereg pastorów aż do 1910 roku.

Szymon Krofey, urodzony około 1550 roku w Dąbiu jako syn sołtysa, był w 1569 roku miejskim pisarzem, duchownym i nauczycielem, a potem proboszczem. Jego następcy, Jan Kluge i Jakub Schröder, nie nauczali już po polsku. Jedyny zachowany egzemplarz „Duchownych pieśni” Krofeya z 1586 roku przechowuje Biblioteka Uniwersytecka w Greifswaldzie (sygnatura Archiv F u. H 64300).

Zygmunt Szultka uzupełnił ten życiorys. Krofey studiował nie tylko w Wittenberdze, gdzie wpisano go do matrykuły w 1567 roku, lecz także w Królewcu: 7 czerwca 1574 roku, już jako duchowny, trafił do matrykuły tamtejszego uniwersytetu jako „Simon Krafeus, Bithohoffianus” (formę „Krafeus” Szultka uważa za omyłkę wydawcy matrykuły zamiast „Krofeus”) i uiścił opłatę niższą od tej, jaką płaciła większość studentów. Forma „Bithohoffianus” wskazuje zdaniem Szultki nie tylko na pochodzenie z Bytowa, lecz także na szczególny związek z bytowskim dworem, czyli zamkiem.

Według Szultki w 1577 roku proboszczem w Bytowie był jeszcze Joel Poltzin, a w 1590 roku już Jan Kluge; Krofey objął probostwo po 1577 roku, zdaniem Szultki przypuszczalnie w 1579 roku i sprawował je do śmierci, która nastąpiła przed 1590 rokiem. Książę szczeciński Filip II (panował w latach 1606–1618) w liście do brata, księcia Franciszka I, który rezydował na zamku w Bytowie, prosił o przysłanie wendyjskich katechizmów i śpiewników wydanych przez bytowskiego duchownego, bo chciał je mieć w swojej bibliotece. Ten list jest dla Szultki jednym z argumentów, że Krofey wydał oprócz śpiewnika także polski przekład Małego katechizmu Lutra; edycję tę, prawdopodobnie z 1586 roku lub wcześniejszą, uważa on za prawie pewną.

Zachowała się edycja z 1758 roku, zatytułowana — w brzmieniu podanym przez Adama R. Sikorę — „Cwicźenie Katechismowe, przez Pytania y Odpowiedzi, według Przetłumaczenia Szymona Krofejá, Na Ządánie wielu poboźnych serc do Druku podane Roku pańskiego 1758”; Szultka nazywa ją drugą edycją. Według Sikory usunięto w niej w dużej mierze cechy kaszubskie i wprowadzono pisownię ówczesnej polszczyzny („Studia Gnesnensia” XXXI, 2017, s. 5–17). Nie należy jej mylić z wydanym w tym samym roku w Gdańsku Małym katechizmem Lutra w przekładzie Michała Pontanusa (karta tytułowa: „Nowa Edycya […] w Gdańsku Drukował Godfryd Hártman Roku 1758”; H. Kamińska, „Roczniki Humanistyczne” XX, 1972, z. 4, s. 19).

Po 1637 roku, gdy lenno wróciło do Polski, kontrreformacja oddała katolikom kościół parafialny, a duchownego luterańskiego usunięto. Zygmunt Szultka ujmuje ten przełom szerzej, niż zwykło się go opisywać po stronie kościelnej. Po włączeniu ziemi lęborskiej i bytowskiej do Rzeczypospolitej Kościołowi katolickiemu zwrócono prawa, dobra i domy Boże, które utracił wskutek wprowadzenia Reformacji przez książąt pomorskich; przebudowę stosunków kościelnych przeprowadzono „w Bytowie z pomocą wojska”. Zarazem miejscowa szlachta — zwłaszcza jej najuboższa i najliczniejsza część, pogardliwie zwana wcześniej „pankami” — dostała pełnię praw szlachty polskiej. Jedno i drugie oznaczało, jak pisze Szultka, wielki awans społeczny i polityczny oraz istotne przyspieszenie repolonizacji tej ziemi.

Akcję odbierania świątyń luteranom ziemi bytowskiej uruchomił list pasterski biskupa kujawskiego Macieja Łubieńskiego, wydany 15 kwietnia 1637 roku w Wolborzu. Dawał on oficjałowi gdańskiemu Maciejowi Janowi Judyckiemu pełnomocnictwo, by „wszystkie kościoły odwiedzać, odbierać, osadzać w nich proboszczów katolickich bez zwłoki oraz spisywać inwentarze i sprzęt kościelny”. W Bytowie sprawa miała przebieg zawiły.

Kościół farny świętej Małgorzaty spłonął wraz z całym miastem w 1629 roku, w niedzielę przed Wielkanocą, podpalony przez wojska cesarskie. Odbudowywaną na jego miejscu świątynię świętej Katarzyny biskup kazał wydać 2 lutego 1639 roku, a pierwszego katolickiego proboszcza, Johanna Heydtmanna, uposażono 16 albo 18 marca tego roku gruntami i dochodami parafii ewangelickiej. Ugodę zawarto 9 lipca 1640 roku: miasto oddawało kościół, płaciło sto talarów i dawało sześć tysięcy cegieł na jego dokończenie, w zamian zachowując w nim godziny modlitwy — do odwołania. Odwołanie przyszło szybko: biskup kazał kościół opieczętować, mieszczanie zerwali pieczęcie i zajęli go z powrotem.

Według „Landbuch des Herzogthums Pommern” Heinricha Berghausa z 1874 roku przy ugodzie z 1640 roku magistrat Bytowa obiecał także wykupić dzwony fary, zastawione za 600 florenów pożyczonych i wydanych na odbudowę kościoła, a cechy — wstawić w nim każdy po jednym oknie; w zamian i one mogły odprawiać w odbudowanej świątyni godziny modlitwy. Według Cramera ewangelików wypędzono potem siłą zbrojną; Panske tego nie potwierdza. Berghaus w 1874 roku pisze, że gdy mieszczanie nie chcieli na żądanie Judyckiego oddać fary, spalonej w 1629 roku przez wojska cesarskie, oficjał wezwał na pomoc wojewodę pomorskiego, którego Berghaus nazywa „Paul Dzialin-Dzialinsky”, a polski oddział wypędził ewangelików z kościoła.

Opieczętowanie Berghaus datuje na 1642 rok; zerwanie pieczęci sejmik pruski uznał według niego za obrazę biskupa i polecił swoim posłom domagać się na sejmie surowej kary dla mieszkańców Bytowa, po czym polski oddział ponownie zbrojnie wypędził ewangelików z fary. Dnia 8 kwietnia 1643 roku król Władysław IV upominał mieszczan, by dokończyli budowę kościoła i plebanii. Wśród duchownych usuniętych w tych latach wykaz Müllera wymienia Georga Flosa, wypędzonego przez katolików w 1637 roku, a potem przywołanego z powrotem przez magistrat; miał on wkrótce umrzeć podczas zarazy. Czy Flosa w ogóle wypędzono, źródła podają różnie; ten spór przedstawia opis kościoła na wzgórzu świętego Jerzego.

Spór o kościół świętego Jerzego skończył się dla ewangelików pomyślnie, i to na piśmie. W uroczystej ugodzie zawartej 27 września 1645 roku na zamku bytowskim, za pośrednictwem wojewody malborskiego Jakuba Wejhera, katolicki proboszcz Piotr Rosenstam przyznał po przeprowadzonym dochodzeniu, że stary drewniany kościółek na górze zawsze należał do gminy ewangelickiej i „od samej fundacji, to jest od roku 1551, pozostawał w jej nieprzerwanym posiadaniu”. W tej samej ugodzie wojewoda obiecał wstawić się u biskupa, by mieszczanie mogli nadal odprawiać godziny modlitewne „nad bramą miejską”, dopóki — po kolejnych pożarach — nie zbudują sobie oratorium nad ratuszem, jak w innych miastach Prus.

Jak blisko siebie żyły w Bytowie obie wspólnoty, pokazuje list, który 8 grudnia 1653 roku wysłał z zamku bytowskiego do oficjała gdańskiego szlachcic Garczyński. Skarży się w nim, że ciężko było przez cały rok mieszkać „z domniemanym plebanęm kżiędzęm Klugoskim”, a jego kazania nie służą poprawie życia, „tylko iako mu się klaniac y przed nim czapki zdeymowac maią”. Prosi więc o pozwolenie, by trzymać własnego kapłana i odprawiać nabożeństwa w zamkowej kaplicy, bo inaczej — pisze wprost — „przyszłoby mi cum protestatione coram Deo y w kosciele nie bywac, albo do Luterskiego chodzic”. List przechowuje Archiwum Państwowe w Gdańsku.

Ewangelicy zbierali się odtąd w sali w bramie miejskiej, a około 1668 roku zbudowali z pomocą Wielkiego Elektora oratorium w ratuszu. Opis Pomorza z 1784 roku notuje, że pośrodku bytowskiego rynku stał kamienny budynek z wieżyczką: w dolnej części od wschodu mieścił się ratusz, od zachodu szkoła miejska z mieszkaniem rektora, a górna część zawierała kościół ewangelicko-luterański, zwany oratorium. Wizytacja katolicka z 4 grudnia 1686 roku zapisała, że miasto jest pełne luteranów, a katolików w całej parafii — obejmującej miasto i dziesięć wsi — było około czterdziestu. Zabudowań parafialnych nie było wcale, a parafię obsługiwał proboszcz z Niezabyszewa.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku duchowni miejscy Bytowa, po niemiecku Bütow, mieli dawniej prawo ordynowania pastorów w dystryktach lęborskim i bytowskim; reskryptem z 27 lipca 1695 roku elektor Fryderyk przekazał je duchownym ewangelickim Lęborka, którzy mieli ordynować z udziałem duchownych urzędowych.

Najstarsza księga kościelna bytowskiej gminy ewangelickiej zaczyna poszczególne rejestry w różnych latach: śluby od 1678, zgony od 1684, konfirmanci od 1701, chrzty dopiero od 1718 roku. Otwiera ją łacińska sentencja o roku 1679: „Rok 1679, który przynosi szkodę tyranii diabła, większego niż my, zaczęliśmy w bardzo małej nadziei i bardzo wielkim strachu — my, którzy pomocy oczekujemy od samego Chrystusa i którzy mówimy: o Jezu, pomóż”. Księgi tej o mało nie stracono na zawsze: przez niedbalstwo duchownego albo kościelnego uznano ją za „bezwartościowe rupiecie” i wyrzucono gdzieś między 1858 a 1892 rokiem. Jeszcze w 1858 roku korzystał z niej autor dziejów ziem lęborskiej i bytowskiej, ale gdy w 1892 roku zbierano od duchownych Pomorza ankiety o księgach metrykalnych, z Bytowa podano już tylko rejestry chrztów, ślubów i pogrzebów od 1774 roku.

Odnalazł ją latem 1930 roku pastor Thimm z Somin — na strychu plebanii — a opisano ją w 1931 roku. W bibliotece bytowskiej parafii stała też pomorska ordynacja kościelna, uchwalona na sejmie w Trzebiatowie w 1535 roku, w szczecińskim wydaniu Rhetego z 1690 roku.

Trzynastego maja 1700 roku, w południe, Bytów spłonął w niespełna godzinę. Suplika magistratu z 26 maja, podpisana przez burmistrza Paula Rudnicka, wylicza, co przepadło: kościół parafialny, ewangelickie oratorium, ratusz, szkoła, domy plebańskie, szpital, cegielnia i większość murowanych domów; ocalało tylko przedmieście, zginęła jedna osoba. W tej samej suplice ewangelicki magistrat nazywa spaloną świątynię parafialną „naszym papieskim kościołem parafialnym”, a obok wymienia „wzniesione po jego utracie ewangelickie oratorium” — nazwane „naszym najszlachetniejszym klejnotem”. Dwa domy Boże obok siebie — i oba „nasze”.

Pomoc przyszła z całej sieci miast protestanckich: Gdańsk dał dwieście talarów od rady, sto od ławy Głównego Miasta, siedemdziesiąt dwa od Starego Miasta i trzydzieści od gdańskiego duchowieństwa; Darłowo dziesięć talarów i trzydzieści szylingów lubeckich, a osobno dwa talary dał tamtejszy pastor primarius Jeremias Fischerus. Dalej szły datki z Polanowa, Wolina, Pyrzyc, Kamienia, Kołobrzegu, Koszalina, Słupska i Sianowa, a nawet z Wittenbergi, Köthen i Coburga. Oratorium odbudowano.

Do parafii ewangelickiej w Bytowie należał srebrny kielich z gdańską cechą probierczą i znakiem złotnika Christiana Pichgiela Starszego (mistrz od 1681 roku, zmarły w 1700), ze stopą zdobioną trzema trybowanymi główkami aniołów. Drugi srebrny kielich wraz z pateną wykonał gdański złotnik Johann Gottfried Schlaubitz, mistrz w latach 1733–1766. Srebrny dzban na wino z 1713 roku ufundowali bracia Jakub i Marcin Heweliusze (Hevelius), duchowni, jak głosi napis na pokrywie; wykonał go gdański złotnik Michael Dietrich.

W 1719 roku miasto Bytów razem z przynależną doń parafią w Niezabyszewie zapisało sześćdziesiąt osiem chrztów, trzynaście osób zaślubionych i czterdziestu czterech zmarłych. Cały dystrykt bytowski (w zestawieniu cztery pozycje) dał w tym roku sto pięćdziesiąt cztery chrzty, trzydzieści pięć osób zaślubionych i siedemdziesięciu dziewięciu zmarłych, wobec pięciuset jedenastu chrztów, osiemdziesięciu jeden osób zaślubionych i trzystu trzydziestu czterech zmarłych w podsumowaniu dystryktu lęborskiego; rubryki parafialne tego dystryktu dają razem dziewięćdziesiąt jeden osób zaślubionych i trzystu czterdziestu czterech zmarłych. Wizytacja katolicka z 1766 roku zna w Bytowie dwa ewangelickie domy modlitwy — jeden zbudowany za miastem, drugi w samym mieście.

Bytowski duchowny ewangelicki Daniel Gottfried Scheerbarth dostał w 1787 roku od magistratu ustne polecenie: ma „raz porządnie, w tym czasie wrzenia, kazać przeciw temu zabobonowi”. Zgodził się, lecz wygłoszenie kazania odłożył, prosząc, by tego odroczenia nie brać za brak gotowości, bo „najlepszy siew rzucony w burzę obiecuje tylko marne żniwo”. Kazanie wygłosił później, „gdy dojrzał upragniony czas”, i dołączył je do książki, którą wydał w Szczecinie w 1793 roku: pełne akta sprawy o czary z 1787 roku wraz z opinią biegłych, repliką i trzema kazaniami przeciw zabobonowi.

Oratorium rozebrano w 1843 roku. Kościół świętej Elżbiety postanowiono zbudować w 1826 roku. Projekt Karla Friedricha Schinkla z 1828 roku nie doczekał się realizacji, a świątynię wzniesiono według wzorcowego projektu Friedricha Stülera, tego samego, na podstawie którego zbudowano berliński kościół świętego Mateusza. Budowę rozpoczęto 3 sierpnia 1848 roku, a kościół poświęcono 3 grudnia 1854 roku. Organy stanęły w nim w tym samym roku, a dzwony — z lat 1820 i 1821 — ufundował król Fryderyk Wilhelm III. Były to dzwony żelazne: autor artykułu o dzwonach, ogłoszonego w „Kölnische Zeitung” w 1930 roku, zastał je w 1924 roku na wieży ewangelickiego kościoła w Bytowie, podał ich średnice dolne — 965 i 870 milimetrów — i zapisał, że wydawały się jeszcze całkiem sprawne, a dźwięczały raczej głośno niż pięknie.

W 1939 roku miasto liczyło 10 038 mieszkańców.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pierwszymi pastorami w Bytowie, po niemiecku Bütow, w dziewiętnastym wieku byli — zarazem jako superintendenci synodu — Abraham Daniel Berndt (1810–1842), Friedrich Eduard Fischer (1843–1852), Hans Friedrich Theodor von Stosch (1852–1884) i Paul Neumann (1885–1896). Prasa dopowiada do tego wykazu kilka szczegółów. Nekrolog Evy Florentine Nalencz z domu Bötticher, zmarłej 8 września 1819 roku w 79. roku życia, ogłoszony w Słupsku przez jej dzieci, nazywa ją wdową po zmarłym w Bytowie inspektorze kościelnym i pierwszym pastorze Nalenczu. Jesienią 1851 roku dotychczasowego superintendenta Fischera w Bytowie mianowano superintendentem diecezji Pasewalk.

W 1871 roku król przywrócił superintendentowi i pierwszemu pastorowi (Ober-Prediger) Hansowi Friedrichowi Theodorowi Stoschowi szlachectwo, z którego zrezygnowali jego przodkowie, dla niego i jego potomków; w nekrologu z 1884 roku występuje on jako Hans von Stosch, a jego śmierć prasa podała na początku kwietnia tego roku. Magistrat Bytowa ogłosił 7 listopada 1884 roku, że wskutek śmierci dotychczasowego proboszcza zwolniło się stanowisko pierwszego pastora przy ewangelickim kościele świętej Elżbiety, z którym dotąd łączył się zarząd superintendentury; nowy pastor miał objąć urząd 1 lipca 1885 roku, z dochodem 4500–5000 marek. Superintendentem synodu bytowskiego król mianował pierwszego pastora (Oberpfarrer) Paula Neumanna w styczniu 1886 roku; jego śmierć prasa podała na początku lutego 1896 roku.

W sierpniu 1897 roku superintendentem synodu bytowskiego mianowano dotychczasowego zarządcę superintendentury, pastora Eitnera z Alt Colziglow. Pierwszym pastorem w Bytowie był od 1897 roku Gerhard Preuß, urodzony w 1863 roku i ordynowany w 1888 roku; w listopadzie 1909 roku liberalne gremia gminy Syjonu w Berlinie wybrały go na swoje drugie stanowisko pastorskie. Prasa wymienia też innych duchownych Bytowa: w grudniu 1884 roku podała śmierć pastora i rektora Benno Müllera z Bytowa, w 1886 roku pod deklaracją członków synodu okręgowego popierającą dążenia do większej samodzielności i lepszego uposażenia Kościoła krajowego podpisał się obok superintendenta Neumanna pastor Niemann z Bytowa, w maju 1897 roku ogłoszono wakat drugiego stanowiska pastorskiego w Bytowie, z patronatem prywatnym, a w 1904 roku diakona Arnolda z Bytowa powołano na pastora w Nörenberg.

W 1903 roku w parafii bytowskiej utworzono wikariat w Półcznie, po niemiecku Polschen, obejmujący kilka okolicznych wsi; pierwszym wikariuszem był w latach 1903–1905 Hermann Rietz. Heinrich Berghaus podawał w 1874 roku, że w powiecie bytowskim na stu katolików przypadało 426 ewangelików. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia w Bytowie dwie posady pastorskie, Bütow-West i Bütow-Ost, i przy każdej podaje 5208 dusz.

Parafia była wolna od patronatu, a pastorami byli Wilhelm Range i Konrad Kob.

Zbiór podań bytowskich z 1920 roku wiąże z kościołem świętej Elżbiety pamięć starszą niż sama budowla: tam, gdzie dziś stoi, miało w dawnych czasach być miejsce ofiarne. Opowiadający twierdził przy tym, że kościół jest bardzo stary — a wzniesiono go dopiero w połowie XIX wieku. O sąsiedniej świątyni katolickiej to samo źródło notuje, że co noc między dwunastą a pierwszą wychodzi z niej zjawa.

Po 1945 roku świątynia zmieniła gospodarza w sposób, w jaki na tych ziemiach zdarzało się rzadko — nie dlatego, że zabrakło ewangelików, lecz dlatego, że katolikom spłonął ich własny kościół. Poświęcono ją 24 czerwca 1945 roku pod wezwaniem świętej Katarzyny. Archiwum miejskie Bytowa spłonęło razem z ratuszem w 1945 roku, ale część metryk przetrwała osobno: księga chrztów wsi przyłączonych do parafii bytowskiej z lat 1823–1842 zachowała się na filmie wykonanym około 1939 roku przez Reichssippenamt i przechowywanym w Lipsku, a następna, z lat 1843–1859, odnaleziona w piwnicy, jest w rękach prywatnych. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że poświęcenia poewangelickiego kościoła dokonał 24 czerwca 1945 roku ówczesny proboszcz bytowski, Niemiec Walter Genge, i że wtedy świątynia obok głównej patronki, świętej Katarzyny, otrzymała drugiego patrona — świętego Jana Chrzciciela.

Według tej samej strony dotychczasowy kościół katolicki został całkowicie zniszczony w marcu 1945 roku przez wojska sowieckie i dlatego katolicy przejęli dawny kościół ewangelicki świętej Elżbiety. Gdy w 1963 roku wpisywano go do rejestru zabytków, kościół był wypalony i należał do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Bytowie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W opisie wyżej rozkaz biskupa z 2 lutego 1639 roku dotyczy wydania fary świętej Katarzyny; Berghaus w 1874 roku wiąże rozkaz z tej daty z kościołem na górze, który nazywa „die Bergkirche … oder St. Georgskapelle”. Szymon Krofey był proboszczem od 1579 roku według Macieja Kwaśkiewicza albo od około 1600 roku według Sylwii Wesołowskiej. Zygmunt Szultka, za Meyerem, datuje objęcie probostwa zapewne na 1579 rok, a śmierć Krofeya na czas przed 1590 rokiem, kiedy proboszczem był już Jan Kluge; z tym ustaleniem nie da się pogodzić daty około 1600 roku. Oratorium w ratuszu zbudowano około 1668 albo 1670 roku, bo źródła się różnią. Hugo Lemcke (1911, s. 140–141) podaje inną kolejność: po 1637 roku ewangelicy odprawiali nabożeństwa w sali urządzonej nad bramą zachodnią, a dopiero gdy spłonęła ona w 1700 roku — w oratorium w ratuszu.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1034; H. Berghaus, „Landbuch des Herzogthums Pommern”, cz. II, t. 7, Berlin–Wriezen 1874, s. 1034, 1037–1038; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 60–63; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 140–141; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 60 i 328; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 398; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 804–807 oraz s. 863–864; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1041; E. Winguth, „Das älteste Kirchenbuch der evangelischen Gemeinde in Bütow” (1931), przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4: Kirchen- und Sprachgeschichte; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Der große Brand der Stadt Bütow im Jahre 1700”, podał E. Berndt, „Unser Pommerland” 10 (1925), z. 10/11, s. 446–447; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; D. G. Scheerbarth, „Diplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 … gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte …”, Stettin 1793; Z. Szultka, „Stände zwischen Brandenburg-Preussen und polnischer Adelsrepublik 1657/58–1772/74. Zur Tätigkeit des Sejmiks im Lauenburgisch-Bütowschen Lehen”, w: „Mecklenburg und seine ostelbischen Nachbarn. Historisch-geographische und soziale Strukturen im regionalen Vergleich”, Schwerin 1997, s. 172–189; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); W. Keller, „Volkssagen aus Stadt und Kreis Bütow in Pommern”, Bütow 1920, druk „Bütower Anzeiger”; przedruk: „Unvergessene Heimat” nr 6, Frankenberg 1969; S. Wesołowska, „Geneza reformacji w Księstwie Pomorskim”, „Nasze Pomorze” 2 (2000), s. 177–194; M. Kwaśkiewicz, „Protestanckie ślady w kulturowej przestrzeni Bytowa”, „Nasze Pomorze” 20 (2019), s. 9–30; V. Kostka, „Kancjonał Szymona Krofeya i inne polskie kancjonały ewangelickie z drukarni gdańskich”, „Nasze Pomorze” 7 (2005), s. 75–86; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1964, nr 10, poz. 60, s. 1; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 21 września 1819 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 9 października 1851 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Breslauer Zeitung”, 1 lipca 1871 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 4 kwietnia 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 11 listopada 1884 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 27 grudnia 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 30 stycznia 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 23 grudnia 1886 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 5 lutego 1896 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 22 maja 1897 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 25 sierpnia 1897 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 18 listopada 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 13 listopada 1909 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung”, 6 marca 1930 roku, s. 2 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); Z. Szultka, „Uzupełnienia do biogramu pastora Szymona Krofeja i jego familiantów na wolnym sołectwie w Dąbiu”, „Acta Cassubiana” 7, 2005, s. 140–141, 144; A. R. Sikora, „Teksty biblijne w Cwicźeniu Katechismowym Szymona Krofeja — osiemnastowiecznym zabytku piśmiennictwa kaszubskiego”, „Studia Gnesnensia” XXXI (2017), s. 5–17 (streszczenie); H. Kamińska, „Cechy fonetyczne języka Pontanusa”, „Roczniki Humanistyczne” XX (1972), z. 4, s. 19.