Bzowo (gmina Warlubie) — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Bzowie, po niemiecku Groß Sibsau, założono w 1850 roku. Figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków, ale nie został wpisany do rejestru. W karcie Narodowego Instytutu Dziedzictwa tytuł brzmi „cmentarz mennonicki”, ale w rubryce rodzaju, w wojewódzkiej ewidencji i na mapie lapidariów figuruje cmentarz ewangelicki. Dwa wykazy podają jego położenie rozbieżnie: karta Narodowego Instytutu Dziedzictwa wskazuje punkt na południowy wschód od kościoła, a mapa lapidariów — miejsce znacznie dalej na południe. W wojewódzkiej ewidencji zabytków we wsi wymieniono jeden cmentarz ewangelicki, a obok niego katolicki cmentarz przykościelny. W źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, która lokalizacja jest właściwa.

Bzowo leży na skraju Borów Tucholskich, w dawnym powiecie świeckim. Wieś była od początków chrystianizacji siedzibą parafii katolickiej, ale w XVI wieku tutejszy kościół wraz z parafią przeszedł w ręce luteranów. W 1577 roku biskup Stanisław Karnkowski przywrócił tu dawny porządek. Dzisiejszy murowany kościół świętej Małgorzaty wzniesiono w 1768 roku, w miejsce świątyni ze słomy i gliny z 1703 roku.

Bzowo było wtedy filią parafii w Komorsku i obsługiwali je tamtejsi księża. Wizytacja z 10 października 1745 roku naliczyła w tej parafii 308 katolików przystępujących do sakramentów, 236 mennonitów i 203 luteranów. W 1702 roku było ich odpowiednio 292, 131 i 230. W latach osiemdziesiątych XIX wieku w przysiółku Bzówko na dziewięćdziesięciu pięciu mieszkańców przypadało czterech katolików.

Ewangelicy należeli najpierw do parafii w Grupie, erygowanej 1 stycznia 1854 roku, a od 22 stycznia 1890 roku do nowej parafii w Warlubiu. W Grupie mennonici mieli dom modlitwy, obliczony na około pięciuset wiernych. Sprzedaż majątku bzowskiego Komisji Kolonizacyjnej w 1908 roku zwiększyła liczbę ewangelickich osadników. W 1928 roku na terenie katolickiej parafii w Bzowie mieszkało 470 ewangelików i 41 mennonitów, a do tutejszej szkoły chodziło dwadzieścioro pięcioro dzieci ewangelickich obok stu jeden katolickich.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Warlubien i podaje tu 16 ewangelików i 260 w obszarze dworskim.

Źródła: karta ewidencyjna cmentarza, Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl (identyfikator PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_04_CM.5329); wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu, wykaz gminy Warlubie z 3 czerwca 2018 roku, pozycja 43; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 532 i 539; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928, s. 460; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasła „Bzowo” i „Bzówko”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen… 1885, powiat świecki, s. 136–137, poz. 46; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84–85 (2005–2006); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 88.