Cecenowo — kościół (parafia kaszubskojęzyczna)

Kościół w Cecenowie (po niemiecku Zezenow) wzniesiono w latach 1867–1868 z cegły, na fundamencie z ciosów granitowych, w miejscu starszej świątyni o konstrukcji szkieletowej. Jednonawową budowlę z wyodrębnionym prezbiterium wieńczy ośmioboczny, ostrołukowy hełm wieży. Większość zabytkowego wyposażenia kościoła ufundował ród von Zitzewitz — między innymi organy z 1875 roku (firmy B. Grüneberg ze Szczecina); chrzcielnica z 1870 roku była darem Ottona von Krockow na pamiątkę szczęśliwego powrotu z wojny.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy, a we wnętrzu rozebrano boczne empory, pozostawiając jedynie emporę organową.

W 1252 roku książę Świętopełk darował Zezenow klasztorowi w Żukowie, z prawem połowu aż do jeziora Łebsko. W 1333 roku klasztor wydał wieś Antonowi Mandubilowi na prawie niemiecko-szweryńskim, z małymi łanami szweryńskimi; Theodor Hirsch wnioskuje stąd o napływie osadników z Meklemburgii. Kościół powstał za Zakonu i w 1333 roku otrzymał wolne łany dla księdza. W 1334 roku toczył się spór graniczny z panami Thoyanem i Peterem Teschwitzem, a w 1341 roku pleban ze Stowięcina (Stoyenthin) kwestionował patronat klasztoru nad tutejszym kościołem.

W 1784 roku Cecenowo liczyło 34 dymy; mieszkali tu pastor i zakrystian, a do parafii należało też Pobłocie. Brüggemann przypomina, że w 1313 roku margrabia Waldemar podarował wieś wraz z jazem na Łebie kościołowi Najświętszej Marii Panny przy klasztorze norbertanek w Żukowie, a klasztor w 1510 roku sprzedał ją dziedzicznie razem z połowem łososi na obu brzegach Łeby, zastrzegając sobie zwierzchnictwo lenne. Franz Tetzner opisuje Cecenowo jako wieś liczącą ponad pięćset mieszkańców, którą wraz z tutejszym jazem łososiowym nadał niegdyś książę Świętopełk.

W 1907 roku parafia należała do synodu słupskiego („Synode Stolp”) w ramach konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze; wykaz duchownych pomorskich wymienia ją dokładniej jako parafię synodu słupskiego staromiejskiego obejmującą Cecenowo i Pobłocie, z prawem obsadzania urzędu (kolacją) w rękach właścicieli obu majątków. Lista pastorów zaczyna się od Hieronymusa Katerbacka, ordynowanego w Kołobrzegu i wzmiankowanego w matrykule z 27 lipca 1590 roku. Paul Gotthard Mampe był pastorem w Cecenowie; jego syn, Paul Georg Philipp Mampe, przez pięćdziesiąt dwa lata (1791–1843) był proboszczem w sąsiednim Stowięcinie.

Erich Johannes Korth w „Ostpommersche Heimat” (1938) przytacza protokół książęcej komisji wizytacyjnej z 1590 roku: wieś miała wtedy pastora i kościół, a Pobłocie przeniesiono do niej z Główczyc. Spis sprzętów kościelnych wymienia srebrny, złocony kielich z pateną ważący 19 łutów, srebrny krzyż ważący 10 łutów, szaty liturgiczne, dziewięć obrusów ołtarzowych, cztery lichtarze, trzy dzwony różnej wielkości, osiem dzwonków na kole, mosiężną monstrancję, kocioł chrzcielny i mosiężną misę. 4 sierpnia 1735 roku piorun uderzył w stodołę plebańską; spłonęły zagroda plebańska, kościół, dwór, osiem gospodarstw chłopskich i dwie chałupy.

Kościół odbudowano jako szachulcowy, kryty gontem. Według Kortha obecny kościół, zbudowany w latach 1867–1868, kosztował razem z organami 30 000 marek; organy, które dostał dopiero w 1875 roku, zbudował za 870 talarów szczeciński organmistrz Grüneberg, a w 1894 roku osadzono za ołtarzem trzy kolorowe okna: w środkowym Chrystusa błogosławiącego, w bocznych apostołów Piotra i Pawła.

Cecenowo było — obok Główczyc — znaczącym ośrodkiem religijnym ewangelickich Kaszubów. W 1710 roku tutejszą parafię opisano jako najmniejszą spośród parafii „kaszubskich” powiatu słupskiego, a proboszczowie głosili i drukowali kazania po kaszubsku, których zbiory przechowywano w archiwum parafialnym do 1945 roku. W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę. Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku.

Pastor ze Smołdzina, Georg Friedrich Lindner, prosił 10 grudnia 1727 roku młodszego Franckego w Halle, by przysłał do Cecenowa pobożnego duchownego, który „włada też językiem polskim” — w grę wchodzili dwaj studenci, Georg Beyer i Karl Lange. Wybór padł na Beyera, którego przebudzeniowe kazania — jak pisze Theodor Wotschke — poruszyły całą okolicę. W druku nazwa wsi brzmi „Sezenow”; Cecenowo to po niemiecku Zezenow.

Zanikanie kaszubszczyzny wspierano też z urzędu kościelnego. Tetzner przytacza zapis z wizytacji kościelnej z 20 lipca 1747 roku, w którym prepozyt napomina, żeby Kaszubi, a zwłaszcza dzieci, „stopniowo przyzwyczajali się do języka niemieckiego”. Wśród duchownych szczególnie zasłużył się dla poznania Kaszubów pastor Gottlieb Leberecht Lorek, proboszcz cecenowski w latach 1806–1837, autor pierwszej naukowej charakterystyki Kaszubów znad Łeby. Raport pastora Lorka z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, mówi, że kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku.

Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie. W 1842 roku pastor Emil Ziegler odprawiał w Cecenowie nabożeństwa kaszubskie co drugą niedzielę, lecz ostatnie odbyło się w 1876 roku, gdy ludność kaszubskojęzyczna zanikała.

W styczniu 1917 roku tutejszego pastora Krössina mianowano powiatowym inspektorem szkolnym w Miastku, a w maju tego roku pastorem w Cecenowie, w synodzie staromiejskim Słupska, został pastor Todt z Gingst.

W 1941 roku konsystorz pomorski odnotował, że porucznikowi von Derschau, „Pfarrer in Zezenow, Kirchenkreis Stolp-Altstadt”, przyznano Krzyż Żelazny pierwszej klasy i odznakę za rany. Proboszcz cecenowski służył wtedy w wojsku.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół poświęcono 4 listopada 1945 roku, a odrębną parafię w Cecenowie erygowano 2 października 1973 roku; wcześniej, od 1959 roku, działał tu wikariat samodzielny, a świątynię obsługiwali salezjanie z Główczyc, a następnie ze Stowięcina.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa, zapisy chrztów w tutejszych księgach zaczynały się w 1745 roku, a ślubów i zgonów — w 1754.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kościół wzniesiono według części źródeł w 1866 roku, według innych w latach 1867–1868. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku podaje lata 1865–1868. W źródłach nadanie wsi klasztorowi w Żukowie wiąże się z księciem Świętopełkiem (w 1252 roku) albo z margrabią Waldemarem (w 1313 roku, według Brüggemanna).

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1941; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; katalog dawnych cmentarzy powiatu słupskiego, cmentarze.slupsk.pl; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 2/2025; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 516–518; Th. Wotschke, „Der Pietismus in Pommern”, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns” 1 (1928), s. 46–48; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1021–1022; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 15, 69, 71, 73; „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 30 stycznia 1917 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 maja 1917 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; E. J. Korth, „Aus der Geschichte des Dorfes Zezenow”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.