Cedry Wielkie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Cedrach Wielkich zajmuje 0,40 hektara przy ulicy Osadników Wojskowych 2 i otacza dawny kościół ewangelicki. Ewidencja zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi go jako cmentarz ewangelicki przykościelny i datuje na drugą połowę XVIII wieku. Cedry Wielkie — po niemiecku Groß Zünder — leżą na Żuławach Gdańskich, w dawnym powiecie Danziger Niederung. Do 1920 roku wieś należała do Prus Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Stoi tu gotycki, ceglany kościół, wzniesiony w zasadniczych częściach w połowie XIV wieku jako trójnawowa hala z kwadratową wieżą zachodnią i wielobocznym prezbiterium. Przywileje z 1350 i 1353 roku — wielkich mistrzów Heinricha Tusemera i Winrycha von Kniprode, zachowane w potwierdzeniu króla Zygmunta Augusta z 1552 roku — wymieniają osadę i kościół parafialny jako istniejące wcześniej; drugi z nich przeznaczał na uposażenie plebana cztery łany z sześćdziesięciu jeden. W inwentarzu Heisego dawne wezwanie kościoła zapisano jako „zu allen Gottes-Engeln”. Po Reformacji świątynia stała się kościołem luterańskim i siedzibą parafii, a otaczający ją cmentarz — cmentarzem tej wspólnoty. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego kościół wpisano 30 maja 1972 roku pod numerem A-609.

Katalog Jerzego Szałygina wiąże ponowną lokację wsi z 1552 roku z osadnictwem olęderskim i podaje, że w 1820 roku wśród 632 mieszkańców był jeden mennonita. W katalogu zaznaczono, że nie natrafiono na obiekty bezpośrednio z tym osadnictwem związane. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Groß Zünder jako wieś na prawie chełmińskim z 49 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 689, w tym 407 ewangelików i 282 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje w Cedrach Wielkich 49 domów, 407 ewangelików i 282 katolików, a w Cedrach Małych 333 ewangelików i 51 katolików.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 987 mieszkańców. W tej liczbie było 614 ewangelików, 360 katolików i 13 Żydów. W spisie z 1885 roku rubryka innych chrześcijan pozostała pusta. Parafia ewangelicka była na miejscu i obejmowała także Cedry Małe, gdzie wśród 460 mieszkańców naliczono 403 ewangelików i 57 katolików. Później liczba mieszkańców spadała: około 960 w 1905 roku i 857 w 1929 roku. Z Cedrów Wielkich pochodził poseł Franz Doerksen (1860–1930).

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Cedrach Wielkich, liczącej wtedy 854 ewangelików. Po 1945 roku dawnych mieszkańców wysiedlono, a opuszczony kościół spłonął około 1946 roku. Odbudowano go w latach osiemdziesiątych XX wieku i konsekrowano w 1987 roku jako kościół katolicki pod wezwaniem Świętych Aniołów Stróżów. Prace konserwatorskie prowadzono w latach 2017–2018.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku opisuje go słowami: „Teren splądrowany,mur ogrodzeniowy rozebrany,nieliczne zachowane nagrobki w złym stanie”. Cmentarz leżał po wschodniej stronie drogi do Miłocina, zarośnięty trawą, krzewami i samosiejkami; zachowały się wtedy dwa nagrobki wolnostojące i dwie płyty, a najstarszą z nich była mocno zatarta płyta hrabiego Christiana Friedricha Wernsdorffa, zmarłego w 1795 roku. Ze starodrzewu pozostało pięć lip i jeden klon w dobrym stanie zdrowotnym, a jeszcze w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku teren otaczał częściowo ceglany mur.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 582 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 878 dusz.

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 147–149; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 16 i 27; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; J. Szałygin, „Katalog zabytków osadnictwa holenderskiego w Polsce”, hasło Cedry Wielkie (Gross Zünder); rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ewidencja zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, „cmentarz ewangelicki przykościelny”, Cedry Wielkie; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 30; karta cmentarza w Cedrach Wielkich, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 369; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27.