Cedry Wielkie — kościół ewangelicki (Groß Zünder)

Groß Zünder, dziś Cedry Wielkie, były jedną z zamożniejszych wsi południowych Żuław Gdańskich. Leżały w powiecie Niziny Gdańskiej, wydzielonym w 1887 roku z powiatu gdańskiego; do 1920 roku należały do prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Według spisu z 1 grudnia 1885 roku mieszkało tu 987 osób, z czego 614 stanowili ewangelicy, 360 katolicy, a 13 Żydzi; rubryka innych chrześcijan, którą na Żuławach wypełniali zwykle mennonici, została pusta. Ewangelicy nie musieli nigdzie dojeżdżać — parafia była na miejscu i obejmowała także Cedry Małe, gdzie wśród 460 mieszkańców naliczono 403 ewangelików i 57 katolików. Słownik geograficzny odnotowuje o tutejszych ewangelikach krótko, że kościół luterski jest na miejscu.

Dwa przywileje wsi, z 1350 i 1353 roku, przetrwały wpisane do potwierdzenia króla Zygmunta Augusta z 1552 roku. W pierwszym wielki mistrz Heinrich Tusemer zatwierdził mieszkańcom kupno dwudziestu łanów, w drugim Winrych von Kniprode nadał Klausowi Lubecke i mieszkańcom Zünder sześćdziesiąt jeden łanów, w tym cztery dla kościoła parafialnego, i ustalił należne duchownemu daniny. Według Heisego (1885, s. 147) z brzmienia dokumentów wynika, że osada istniała już dłużej, a kościół parafialny i parafia były tu już wcześniej.

W 1465 roku, w czasie wojny trzynastoletniej, stali tu obozem żołnierze zakonni, a w wojnach szwedzkich wieś ucierpiała od nieustannych przemarszów.

Gotycki kościół ceglany wzniesiono w połowie XIV wieku jako trójnawową halę z kwadratową wieżą zachodnią i wielobocznie zamkniętym prezbiterium; wnętrze ma dziś 26,9 metra długości. Pierwotnego zamiaru nie dokończono: planowano nawę sklepioną, ale mury obwodowe cofnięto i budowę zamknięto najskromniej, jak się dało. Obecną postać świątynia otrzymała w drugiej połowie XVII wieku — Praetorius odnotował naprawę kościoła wewnątrz i z zewnątrz w 1660 roku, tuż po drugiej wojnie szwedzkiej. Dawny charakter zachowało tylko prezbiterium z oszkarpowanymi murami i ostrołukowymi oknami; wieża jest murowana mniej więcej do połowy wysokości dachu, wyżej deskowana, z gontowym hełmem — w formie właściwej całym Żuławom.

Od 1454 roku kościół pozostawał pod patronatem Rady Miasta Gdańska, a po Reformacji aż do 1945 roku był świątynią ewangelicką — najpierw luterańską, potem unijną. Wcześniej nosił, jak podaje inwentarz, wezwanie „zu allen Gottes-Engeln”, czyli wszystkich aniołów Bożych. Dzwony były dwa: większy, z napisem na koronie „Lobet den Herrn mit Cymbeln, lobet ihn mit wohlklingenden Cymbeln”, odlał w 1647 roku Gerdt Benningk; mniejszy pochodził jeszcze z czasów zakonnych i nosił gotyckimi minuskułami prośbę „maria beide santca anna salb drite bite got”. Dzwon z 1647 roku wywieziono w 1942 roku do Hamburga; wrócił w 2010 roku.

Według rękopisu Praetoriusa rok 1647 nosił jednak mniejszy dzwon, ważący 10 cetnarów i 16 funtów, a na większym był herb Ferberów z trzema głowami dzika. Viktor Zirkwitz, który oglądał żuławskie kościoły przed wojną, uznał układ wsi za wzorcową owalnicę z nawsiem, kościół za szczególnie duży dzięki zamożności mieszkańców, a jego więźbę dachową za najlepszy przykład gdańskiej konstrukcji; za cenną architektonicznie uznał też tutejszą plebanię.

Wnętrze kościoła w Cedrach Wielkich, po niemiecku Groß Zünder, miało 15 metrów szerokości w korpusie i 7,90 metra w prezbiterium; zakrystię nakrywało sklepienie krzyżowe z profilowanymi żebrami. Z prezbiterium i zakrystią współczesny był mur aneksu nawy, którego dekoracja z czarnych główek układanych w ukośne pasy wskazuje według Heisego jeszcze na czasy krzyżackie. Wnętrze dzieliły na trzy nawy po dwa uskokowe prostokątne filary o wymiarach 1,70 na 1,90 metra. Budowlę wzniesiono z cegły o formacie zmieniającym się w poszczególnych częściach od 28 do 31 centymetrów długości, od 13 do 15 szerokości i od 7 do 8 grubości. Z wyposażenia Heise wymienia dwa mosiężne lichtarze ołtarzowe wysokości 61 centymetrów z XVIII wieku oraz dwa żyrandole — brązowy z 1688 roku i mosiężny z 1749.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku opisuje wyposażenie z czasów odnowienia po wojnie szwedzkiej. Drzwi zakrystii ufundowała w 1660 roku, „na uzyskany pokój”, Anna Sültin, żona witryka Salomona Kortza, a dwa okna zakrystii dali w tym samym roku przyjaciele z miasta; z 1660 roku pochodził też sześcioramienny żyrandol z poroża. W dniu świętego Michała 1661 roku stanął nowy ołtarz w miejsce przedreformacyjnego, którego resztki jeszcze się zachowały; pamiątkowy napis wymieniał pastora Tobiasza Colerusa i witryków Barthela Bolta, Hansa Kleina, Heinricha Hanrichsena z Klein Zünder i Salomona Kortza. Marmurową chrzcielnicę ofiarował w 1664 roku gdański darczyńca w miejsce drewnianej, liczącej ponad 73 lata; cynowa misa chrzcielna nosiła datę 20 października 1663 roku. Organy z miechami nożnymi podarował 9 września 1678 roku Andreas Pegelau.

Ambona, filary, chóry i ławki były malowane, a kościół bardzo jasny; kościół z wieżą otaczało murowane ogrodzenie, a na wieży był zegar bijący z tarczą.

Kronika pastora Tobiasza Colerusa zapisuje organy starsze od daru Pegelaua. Organy o trzynastu głosach zamówiono w 1669 roku, a umowę zatwierdził 18 października tego roku, w dzień świętego Łukasza, burmistrz Adrian von der Linde, administrator Żuław; gotowy instrument odebrano w dzień świętego Marcina 1671 roku. Kronika wylicza jego głosy: pryncypał 8, flet 8, salicjonał 8, kwintadena 8, puzon 8 dzielony, oktawa 4, dwa flety 4, flet prosty 2, kwinta 3, superoktawa 2, sedecyma 1 i mikstura trzychórowa, do tego tremulant. Umówiona cena wynosiła 1000 florenów polskich, a to, co zbiórka wśród darczyńców przyniosła ponad 800 florenów, przeznaczono według kroniki w całości na naprawę kościoła. W czerwcu 1672 roku założono skrzydła szafy organowej, a cały instrument, bez obudowy miechów i stropu nad organami, kosztował według kroniki 1433 floreny i 8 groszy.

Hermann Freytag wymienia przedreformacyjnych duchownych Cedrów Wielkich. Matthias Walteri z Trutnowów, immatrykulowany latem 1403 roku w Erfurcie, już tam nazywany jest plebanem w „Magna Czinger”; w 1410 roku był w Pradze rektorem kanonistów, a zmarł w 1436 roku jako archidiakon pomorski. Później wymieniani są komendariusz Matthias Lemke (1498) i Christian Fechsdorf (1530). Dnia 22 lutego 1553 roku burmistrz gdański Johann von Werden napisał do biskupa Stanisława Hozjusza, że powierzył tutejszy urząd magistrowi Teßmarowi, dawnemu nauczycielowi swoich dzieci, i prosił o udzielenie mu święceń.

Spisując w 1583 roku dwanaście kościołów dekanatu steblewskiego, wizytator biskupi wymienił wśród nich „Wielkie Czendry”, a pod listą dopisał zdanie: omnes ditionis Gedanensium ab haereticis residentibus occupatae, praeter Gemlice — wszystkie, we władaniu gdańskim, zajęte przez zamieszkałych tam heretyków, prócz Giemlic. W wykazie dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku przy każdej parafii zapisano, ile ziemi kościelnej trzyma luterański duchowny i ile mu wieś płaci zamiast dziesięcin. W Cedrach Wielkich duchowny trzymał cztery łany dające około 200 florenów; wieś liczyła sześćdziesiąt cztery łany, a każdy oddawał korzec żyta i korzec owsa — razem 244 floreny i 24 grosze. Przy Steblewie ten sam wykaz zapisuje łącznie 252 floreny i 10 groszy.

Zapiski gdańskie przekazują nazwiska tutejszych duchownych. Parafię w Cedrach Wielkich i Małych otrzymał, dzięki wstawiennictwu gdańskiego ministerium, duchowny, o którym zapisano: „Był słuchaczem Lutra”. Wcześniej był proboszczem w Riesenburgu, czyli w Prabutach, skąd musiał ustąpić w 1554 roku, ponieważ sprzeciwił się sakramentarzom. W Toruniu w 1572 roku całkowicie usunięto go z urzędu. Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich (Zwischenmanuskript, t. 1, s. 269–270) notuje te etapy — słuchacz Lutra, Riesenburg, Toruń, Cedry Wielkie — pod hasłem Franza Burchardiego. Abraham Hartwich pisze o magistrze Franciszku Burchardzie: już w 1555 roku był duchownym gdańskiego kościoła Mariackiego, w 1560 roku został przez radę usunięty z urzędu i z miasta, potem uczył i głosił w Toruniu, gdzie w 1572 roku stracił urząd; w 1574 lub 1575 roku został pierwszym pastorem ewangelickim Cedrów Wielkich.

Zmarł w 1590 roku w Gdańsku, w domu zięcia, pastora Mariackiego Michała Coletusa, i spoczął pod amboną kościoła Mariackiego. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903, s. 96) podaje po części inne lata: pastorem kościoła Mariackiego w Gdańsku Burchard (u niego Franciscus Burckhardi) został w 1557 roku, w 1560 roku pastorem kościoła Mariackiego w Toruniu i nauczycielem tamtejszego gimnazjum, a w 1572 roku pastorem w Cedrach Wielkich; jako dzień śmierci podaje 6 lipca 1590 roku.

Waschinski zalicza tę wieś do sześciu miejscowości terytorium gdańskiego, w których istnienie średniowiecznej szkoły parafialnej poświadcza nie tylko kościół parafialny, ale i to, że pochodzili stąd studenci średniowiecznych uniwersytetów. W 1626 roku mieszkańcy Cedrów Małych mieli dokładać „trzeci fenig” do budowy szkoły w Cedrach Wielkich. Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Groß Zünder” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1648–1944. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Według Abrahama Hartwicha (1723) Paweł Lezius przybył w 1630 roku do kościoła w Kobbelgrube (dziś Stegna), lecz jeszcze w tym samym roku przeniesiono go do Cedrów Wielkich, gdzie żył do 1647 roku; w następnym roku przyszedł tu Eliasz Zahn, zmarły w 1653 roku. Według Hartwicha w 1654 roku przybył do Cedrów Wielkich Piotr Schönwald, który odszedł w 1656 roku; jego miejsce zajął Natanael Carmann, zmarły tutaj, a następnie przyszedł z Leszków Tobiasz Colerus, który zmarł w 1676 roku.

Według Hartwicha w 1676 roku przybył do Cedrów Wielkich Konstantyn Schütz, którego w 1680 roku powołano do kościoła świętej Katarzyny, a później Mariackiego w Gdańsku. Według Hartwicha pastor Natanael Berent zmarł w Cedrach Wielkich w 1699 roku; w 1700 roku przeniesiono tu z Juszkowa (Gischkau) na Wysoczyźnie Gdańskiej Filipa Fabriciusa, a gdy w 1709 roku powołano go do kościoła świętego Jakuba w Gdańsku, przyszedł na jego miejsce z Helu Dawid Schmiedt.

Rękopis Praetoriusa dodaje szczegóły. Według rękopisu Praetoriusa Tobiasz Colerus urodził się 2 lutego 1620 roku; z Leszków przyszedł w marcu 1658 roku i 25 marca wygłosił kazanie wstępne. Zmarł 8 stycznia 1676 roku, w wieku 56 lat; jego portret wisiał na lewo od ołtarza, a płyta nagrobna z 1677 roku leżała przed ołtarzem. Natanael Berent zmarł 26 lipca 1699 roku i został pochowany 4 sierpnia w kościele Mariackim w Gdańsku, a Dawid Schmiedt (w rękopisie Schmidt) zmarł w 1728 roku.

Pastor Johann Moneta dopisał w kronice wiadomość o grobach duchownych w kościele. Jeden grób był przy schodach ambony, gdzie leżała płyta nagrobna Eliasza Zahna z 1654 roku, drugi przed ołtarzem, pod płytą Tobiasza Colerusa z 1672 roku (w rękopisie Praetoriusa: 1677). Dawid Schmiedt zażądał na łożu śmierci, by pochowano go w zakrystii, i tak się stało. Moneta zanotował też, że duchowni mają prawo do bezpłatnego pochówku dla siebie i wszystkich swoich bliskich.

Najbardziej osobiste zapiski tutejszych duchownych przechowała kronika z lat 1648–1732 wraz z kontynuacją z lat 1733–1804, dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie (sygnatury EZA 980/5723 i 980/5724); według Jaśminy Korczak-Siedleckiej wyróżnia się ona spośród żuławskich ksiąg kościelnych właśnie tym, jak wiele mówią w niej o sobie piszący. Kronikę rozpoczął w 1663 roku Tobiasz Colerus cytatem z Listu do Rzymian: „Prawdę mówię w Chrystusie, a nie kłamię”. Pisał, by oczyścić się z zarzutów parafian. Po wojnie szwedzkiej lat 1655–1660 budynki kościelne, z domem pastora, wymagały naprawy, ale gospodarze woleli odbudowywać własne gospodarstwa; wobec tego, jak pisze Korczak-Siedlecka, Colerus zaciągnął pożyczkę na rachunek gminy i zamówił prace oraz nowe wyposażenie, między innymi ławki do kościoła.

Rozjuszyło to elitę gospodarzy, którzy chcieli sami decydować o wydatkach parafii; parafianie znieważali go i usunęli z kościoła jego krzesło, a w końcu złożyli oficjalną skargę u władz. Pastor zapisał też, że skłóconą parafię odwiedził burmistrz Gdańska Adrian von der Linde, administrator Żuław Gdańskich, z żoną, matką i rektorem Gimnazjum Akademickiego, doktorem teologii Johannem Maukischem, i stanął po jego stronie. Korczak-Siedlecka przytacza również zdarzenie, gdy poprzedniego pastora, który surowo zganił słuchaczy za pychę i zbyt wystawne życie, spoliczkował jeden z gospodarzy, a o Natanaelu Berencie, pastorze w latach 1680–1699, kronika podaje, że miał ponoć umrzeć z gniewu i nienawiści, jakich doznawał od parafian. Uposażenie pastora w ziemi wynosiło w pierwszej połowie XVIII wieku 3 łany i 20 mórg i zwykle dzierżawiono je miejscowym gospodarzom.

Kronika przechowuje też inne zapiski o kościele i plebanii. Na kartce do niej wklejonej zapisano, że witrycy za burmistrza Johanna von der Linde sprzedali w 1601 roku za 600 grzywien posiadłość, która najpierw należała do kościoła, ale więcej w nią wkładano, niż przynosiła czynszu (jej nazwa w zapisku jest nieczytelna); autor kartki przypuszczał, że stąd pochodzą kapitały kościelne, odsyłał do księgi ławniczej Cedrów Wielkich i dodawał, że pisała o tym ówczesna księga kościelna, która zaginęła.

Na innej wklejonej kartce, zatytułowanej „Pro memoria” i podpisanej nazwiskiem Moneta, zapisano, że cały majątek kościoła to trzy małe kapitały ulokowane w kamlarii, 200, 120 i 100 florenów na cztery procent, razem 420 florenów, które dają rocznie 16 florenów i 24 grosze odsetek; sam Colerus pisał w kronice, że za jego czasów zaciągnięto dług na niezbędny szczyt i dach plebanii oraz na ołtarz i że to on wyjednał dla wsi 900 florenów pożyczki u swego szwagra, pastora od świętego Jana.

Pod datą 25 lipca 1663 roku pastor zanotował, że burmistrz Adrian von der Linde przyjechał do niego na obiad i wydał w kościele zarządzenia: wyznaczył miejsce w ławach dla pastora i jego żony oraz osobne miejsce dla żony nauczyciela, polecił, by drzwi wieży stały otworem w czasie kazania ze względu na podróżnych, dał drewno na bramę w murze cmentarnym naprzeciw wieży i obiecał nową chrzcielnicę (w zapisku: „Neu tauff becken”). Kronika notuje także pożary we wsi, między innymi 10 stycznia i 13 czerwca 1709 roku. Pod datą 30 października 1710 roku pastor zapisał, że o czwartej rano spłonęła stodoła majorowej Werner, a wschodni wiatr niósł iskry na jego plebanię; obok wpisu dopisano na marginesie „ad Zeit des Hl. David Schmid”. Autor zapisku z 1715 roku o pogrzebie we wsi, który sam wygłosił kazanie pogrzebowe, przedstawia się w nim jako miejscowy pastor David Schmidt.

W XVIII wieku przyszedł tu magister Johann Moneta, urodzony w 1698 roku, który zdał egzamin 16 lipca 1723 roku i został ordynowany 12 października 1728 roku. Według Jaśminy Korczak-Siedleckiej Johann Moneta urodził się w Suszu jako syn Jana Monety, cenionego polskiego pastora gdańskiego kościoła Świętego Ducha, i Elżbiety Hartmann, córki burmistrza Susza; pozostał w Cedrach Wielkich do śmierci w 1757 roku i doczekał się godności seniora duchownych Żuław Gdańskich, a na marginesach kroniki dopisywał komentarze do zapisków Colerusa. Nota o jego śmierci brzmi: 6 marca jeszcze kazał i o godzinie trzeciej poszedł, zdrów i rześki, do chorego — lecz przy udzielaniu Wieczerzy Pańskiej upadł na ziemię i skonał. A w 1746 roku stał tu na kwaterze regiment ze swoim kapelanem polowym, J. S.

Blanckenheimem, ordynowanym 14 grudnia 1741 roku w Dreźnie; kapelan ożenił się z wdową po tutejszym duchownym Davidzie Schmidcie, odszedł od regimentu, gdy ten miał maszerować do Italii, i został na Pomorzu. Nową część kroniki parafii założył w 1733 roku pastor Johann Moneta, duchowny Cedrów Wielkich i Małych: nową księgę kościelną — trzecią w dziejach parafii, po pierwszej z lat 1648–1657, rozpoczętej przez pastora Eliasa Zahna, i po drugiej, sporządzonej za pastora Tobiasza Colerusa — podzielił na kronikę kościelną, inwentarz kościoła i rejestry metrykalne. Kronika Monety opisuje szczegółowo oblężenie Gdańska w 1734 roku: Żuławy nie spłonęły, choć wojska stały we wsiach, a kronikarz dziękował Bogu, że i tutejsze wsie przetrwały. Moneta podkreślał przy tym, że w czasie tej wojny zawsze urządzał godziny modlitwy, a z powodu przemarszu Rosjan nabożeństwa odwołano tylko dwa razy.

Kronika Monety notuje też przemarsz ewangelików wygnanych z Salzburga. 20 lipca 1732 roku, w szóstą niedzielę po Trójcy Świętej, z polecenia Rady Gdańska zebrano dla nich w kościele z obu wsi 32 floreny, 14 groszy i 2 szelągi. Od 13 do 15 sierpnia tego roku ponad trzystu salzburskich emigrantów odpoczywało w Cedrach Wielkich z wozami i końmi; z polecenia Rady ugoszczono ich. 14 sierpnia, w czwartek, byli z wielką pobożnością na zwykłej cotygodniowej godzinie modlitwy, po której przed ołtarzem wygłoszono do nich krótkie napomnienie, a następnego dnia ruszyli dalej, do ziem króla pruskiego.

Po Monecie przyszedł w 1757 roku Johann Philipp Zoll, syn gdańskiego zegarmistrza Benjamina Zolla, który najpierw uczył się rzemiosła ojca, a w 1756 roku został pastorem w Leszkowach; zmarł 20 listopada 1776 roku. Następcą był Jonathan Wilhelm Heller, syn doktora Jonathana Hellera, pastora kościoła Mariackiego; od 1772 roku pastor w Rokitnicy, przyszedł do Cedrów Wielkich w 1777 roku.

Z dalszych zapisów tej kroniki: 30 lipca 1858 roku rada parafialna zebrała się, by naradzić się nad wprowadzeniem nowego śpiewnika, i jeden z jej członków wystąpił wtedy z wnioskiem, by zastąpić organy nowymi. Pastor, który 20 października 1858 roku obchodził dwudziestopięciolecie urzędu, chciał upamiętnić ten dzień trwałym znakiem i zaproponował zebranym, by sprawdzili, ile parafia jest gotowa ofiarować na nowe organy: sam wpisał się na arkusz jako pierwszy z 20 talarami, a jeszcze na tym samym posiedzeniu zebrano ponad 100 talarów. Na marginesie zanotowano: „Fonds zur Orgel errichtet” — założono fundusz na organy.

Kronika z początku lat sześćdziesiątych XIX wieku notuje, że 22 października 1862 roku oddano do użytku nowy budynek szkolny, zbudowany w tym samym roku. 10 sierpnia 1863 roku nad wieś nadciągnęła gwałtowna burza. Piorun uderzył w stodołę plebanii, która natychmiast stanęła w ogniu. Pastor był wtedy z rodziną w Sopocie, dokąd jego żona i najmłodsza córka wyjechały na kurację.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Groß Zünder jako wieś na prawie chełmińskim z 49 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 689, w tym 407 ewangelików i 282 katolików; w Cedrach Małych podręcznik notował 384 mieszkańców, w tym 333 ewangelików i 51 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 927 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1877 roku Friedrich Elze. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Cedrach Wielkich liczyła wtedy 854 ewangelików, a pastorem był od 1926 roku Otto Dietrich.

Po 1945 roku kościół stał opuszczony i spłonął — około 1946 roku, nie w wyniku walk. Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku kościół przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 38). Odbudowano go w latach 80. dwudziestego wieku i w 1987 roku konsekrowano jako katolicki pod wezwaniem Świętych Aniołów Stróżów, co było powrotem do dawnego wezwania; prace konserwatorskie prowadzono w latach 2017–2018. Przy kościele, przy ulicy Osadników Wojskowych 2, zachował się dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,40 hektara.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 582 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 878 dusz. Pastorem był wtedy, od 1907 roku, Johannes Stadie, urodzony w 1870 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Stark (1591), Paulus Lecius (1630), Elias Marchicus Zahn (1648), Peter Schönwald (1654), Nathanael Carmann (1656), Constantin Schütz (1676), Christian Friedrich Wernsdorf (1784), Johann Friedrich Oyer (1795), August Christian Bette (1808), Maximilian Friedrich Braunschweig (1833), Friedrich Gustav Adolf Eltze (1877), Johann Conrad Stadie (1907), Emil Otto Dietrich (1926), Heinz Decker (1936), Walter Kurowski (1941). Bez podanego roku: Jacob Harder.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według rękopisu Ephraima Praetoriusa stary zapis przechowywany w skrzyni wiejskiej nazywał kościół „zu allen Gottes Heiligen”, czyli wszystkich świętych Bożych; inwentarz podaje dawne wezwanie „zu allen Gottes-Engeln”, czyli wszystkich aniołów Bożych. Według Rhesy August Christian Bette zmarł 17 stycznia 1815 roku. W kronice kościoła świętego Zbawiciela w Gdańsku uwaga zapisana pod spisem ksiąg zboru na Chełmie (Stolzenberg) z 9 maja 1814 roku nazywa go zmarłym duchownym („der verstorbene Prediger Bette”).

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 187, 192, 200, 207; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Cędry wielkie”; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I: „Pommerellen”, Danzig 1884–1887, s. 147, 148; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 149; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 147–149; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung, s. 18, poz. 16 i 27; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1583 roku, dekanat Małej Wyspy (steblewski), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku, kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, fol. 124–125, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, s. 517–519; E. Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis” — egzemplarz interfoliowany z rękopiśmienną kontynuacją do 1776 roku, karty 29, 52 i 105; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, Danzig 1940; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Cedry Wielkie; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 475, 524; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 180–183; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 30; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 36; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, „Sonstige Verzeichnisse 1733–1865” (kronika parafii Groß Zünder pastora Johanna Monety, 1733), skan 11, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, „Sonstige Verzeichnisse 1733–1865”, skan 39, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, kronika parafii Groß Zünder, lata 1862–1863, s. 72, skan 41, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 66, pozycja 369; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 27; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 115, 224, 269–270, 283; t. 2, s. 359, 375, 440; t. 3, s. 715, 1026; t. 4, s. 1060; t. 5, s. 1315; t. 6, s. 1615, 1634, 1742, 1746; t. 7, s. 1969, 2031; J. Korczak-Siedlecka, „Biblijny prorok wśród żuławskich barbarzyńców. Kreacja własnego »ja« pastorów w relacjach z parafianami. Luterańskie księgi kościelne jako samoświadectwa (XVII–XVIII wiek)”, „Zapiski Historyczne” LXXXIX, z. 4, 2024, s. 63–65, 67, 72, 76, 78; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124; H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 96; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 46r–48r; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 99–100; Kronika kościoła świętego Zbawiciela w Gdańsku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758); Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228).