Cetyń — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Cetyniu otacza dawny kościół ewangelicki; zachowały się na nim żeliwne krzyże, a obok stoi dziewiętnastowieczna dzwonnica. Kościół wraz z otoczeniem — cmentarzem przykościelnym i drzewostanem — wpisano do rejestru zabytków 21 grudnia 1965 roku pod numerem A-391. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Cetyniu ponadto osobny „cmentarz historyczny”, bez datowania. Dziś świątynia służy rzymskim katolikom jako kościół filialny pod wezwaniem Najświętszego Zbawiciela w parafii w Suchorzu, w diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej.

Cetyń, po niemiecku Zettin, był do 1945 roku siedzibą ewangelickiej parafii w powiecie miasteckim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze; dziś należy do powiatu bytowskiego. Wieś była starą własnością rodu von Puttkamer, poświadczoną od 1380 roku.

Kościół parafialny, szachulcowy, wzniesiono w 1696 roku na miejscu średniowiecznej świątyni drewnianej. Ma niską wieżę zwieńczoną hełmem, a w wolno stojącej dzwonnicy wisi dzwon z 1779 roku. Nabożeństwa po kaszubsku odprawiano tu do połowy XVIII wieku. Według wykazu duchownych Ernsta Müllera do parafii należały Poberow, Sellin, Starkow, Zuckers, Darsekow, Viartlum i Franzdorf oraz liczne wybudowania, zagrody i kolonie, a kolatorami byli właściciele siedmiu majątków: Cetynia, Sellin, Starkow, Zuckers, Darsekow, Gumenz i Viartlum (s. 80).

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kościół parafialny (macierzysty) w Cetyniu należał do synodu słupskiego, a patronat sprawowali właściciele siedmiu majątków: Cetynia, Zielina (Sellin), Starkowa (Starkow), Suchorza (Zuckers), Darsekow, Gumenz i Wiatrołomu (Viartlum). Müller podaje, że parafia należała wcześniej do synodu słupskiego, a potem do synodu kołczygłowskiego (s. 80).

Gdy 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski (Alt Kolziglow) i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody, Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do synodu Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka. W synodzie bytowskim wymieniają Cetyń także urzędowy dziennik konsystorza z 1907 roku i wykaz duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku. Filia parafii w Trzebielinie (Treblin) usamodzielniła się z dniem 31 marca 1900 roku.

Kilka wiadomości o tutejszych duchownych i o samym kościele przechowała prasa. We wrześniu 1863 roku Order Orła Czerwonego IV klasy otrzymał ewangelicki pastor i superintendent Palis w Cetyniu, a w październiku 1898 roku to samo odznaczenie — emerytowany pastor Meyer, mieszkający w Cetyniu. W 1910 roku tutejszym pastorem był Hermann Beversdorff. Zmarł 21 września 1912 roku po krótkiej, ciężkiej chorobie, pozostawiając żonę Luise z domu Hiecke oraz synów Waltera i Helmuta; pogrzeb wyznaczono na 25 września. W sierpniu 1913 roku prasa ogłosiła zaręczyny pastora Hermanna Schmocka z Cetynia z Else Wernicke. We wrześniu tego roku „Deutsche Tageszeitung” doniosła, że stary, grożący zawaleniem kościół jest od pewnego czasu zamknięty, a gmina postanowiła przystąpić do budowy nowego „ohne Mitwirkung der Behörde”, czyli bez udziału władz. Szachulcowy kościół z 1696 roku przetrwał jednak do dziś.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął Cetyń w dwóch wierszach: w gminie wiejskiej naliczono 203 ewangelików, w obwodzie dworskim 319 ewangelików; katolików nie było w żadnym z nich, a parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu. Dwie sprawy z lat dwudziestych odnotował urzędowy organ konsystorza. W 1925 roku kościół w Cetyniu otrzymał od patronatu dzwon w miejsce oddanego na wojnę. W tym samym roku zmieniono granice parafii: dokumentem z 6 października 1925 roku, obowiązującym od 1 listopada, ewangelicy z gminy wiejskiej Franzdorf zostali wypisani z gminy kościelnej Cetyń i przyłączeni do sąsiedniej gminy Lubben, w tym samym okręgu bytowskim.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę tej parafii i podaje 2802 dusze; urząd pastora był wtedy nieobsadzony. W 1939 roku wieś liczyła 506 mieszkańców w 113 gospodarstwach. Tutejszym duchownym był w ostatnich latach przed 1945 rokiem Heinz Baethge. Konsystorz pomorski wymienia go w 1941 i 1942 roku jako „Pfarrer in Zettin, Kirchenkreis Bütow”; był on wtedy oficerem saperów na froncie wschodnim. W 1942 roku konsystorz ogłosił jego nominację. Rok 1945 minął tu bez walk i zniszczeń.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 815; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, roczniki 1925 i 1926; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1942; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, roczniki 1871, 1900 i 1907; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 80–81; A. Świetlicka, E. Wisławska, Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 40–41; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” (Berlin), 23 września 1863 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 25 października 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 15 września 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 24 września 1912 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 26 sierpnia 1913 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 30 września 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).