Charbrowo — cmentarz przykościelny (ewangelicki)

Cmentarz przykościelny w Charbrowie (po niemiecku Charbrow, także Degendorf) był nekropolią ewangelicką użytkowaną do 1945 roku. Daty jego założenia nie da się ustalić: powstał prawdopodobnie wraz z pierwszym domem modlitwy w XIV wieku i zajmował całe wzgórze, na którym stoi kościół. Z czasem zabrakło miejsca, więc w drugiej połowie XIX wieku teren cmentarza powiększono. Na nowej części stanął betonowy pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej, z napisem „Unsern im Weltkriege gefallenen Brüdern 1914–1918”, krzyżem łacińskim i hełmem na liściach jemioły oraz z nazwiskami 25 poległych na ścianach bocznych; zachował się w bardzo dobrym stanie.

Według opisu Pomorza z 1784 roku wieś należała pierwotnie do kościoła w Białogardzie, a własną świątynię dostała w czasach Reformacji; wizytacja z 29 maja 1571 roku, zarządzona przez księcia Jana Fryderyka, potwierdziła cztery włóki na utrzymanie duchownego i kościelnego. Pierwszym znanym z imienia pastorem był według Ernsta Müllera Michael Quandt (Franz Schultz podaje pod rokiem 1553 duchownego Funka), ordynowany w 1553 roku, który — jak pisze Müller — przyszedł do Charbrowa prawdopodobnie w 1564 roku.

Do parafii należały Freest (u Müllera bez rozróżnienia królewskiego Wrześcia i szlacheckiego Wrześcienka; Brüggemann wymienia obie wsie), Labenz (Łebieniec), Vietzig (Wicko), Speck (Gace, w Słowniku geograficznym także Gać), Nesmachow — czyli Nesnachow, po polsku Nieznachowo — oba Kansowy (u Brüggemanna Nieder- i Ober-Comsow), Scharschow i Roschütz (Roszczyce), gdzie stała kaplica; Franz Schultz nazywa kaplicę w Roszczycach filią parafii. Do 1671 roku pracowało tu kolejno, według opisu Pomorza z 1784 roku, ośmiu duchownych ewangelicko-luterańskich; Müller wymienia do tego roku siedmiu, w tym jednego nieznanego z nazwiska (1631–1639).

Wieś należała do rodu von Somnitz od 1660 roku, gdy bracia Krokowscy sprzedali ją swojemu szwagrowi Wawrzyńcowi Krzysztofowi von Somnitz, aż do 1945 roku. Zmianę wyznaniową wprowadził właściciel wsi, brandenburski tajny minister stanu i kanclerz Lorenz Christoph von Somnitz, sam wyznania reformowanego (kalwińskiego). W 1669 roku zbudował w Charbrowie nowy kościół na miejscu poprzedniego — jak zapisano, „na pożytek reformowanych, z wyłączeniem luteran”. Ze starego, katolickiego kościoła ocalało prezbiterium.

Według Schultza budowa kosztowała 4904 talary, według Müllera 4004 floreny i 25½ grosza pruskiego; fundację przypisuje się rodowi von Somnitz, choć część przekazów łączy odbudowę z poprzednimi właścicielami, Krokowskimi. W 1671 roku Somnitz powołał duchownego reformowanego, a dotychczasowego pastora luterańskiego przeniósł do królewskiej wsi Brzeżno, zostawiając mu prawo nauczania w Charbrowie co szóstą niedzielę. Zarządzenie elektorskie z 31 stycznia 1686 roku nakazało zwrócić plebanię i kościół luteranom, ale wykonano je dopiero pół wieku później: po pierwszym duchownym reformowanym powołano jeszcze dwóch następnych, a ostatni zmarł w 1736 roku. W latach 1671–1736 parafię obsługiwali duchowni reformowani; luteranów i reformowanych połączyła dopiero unia z 1817 roku.

Opracowanie z 1883 roku dodaje, że „od roku 1669 do 1736 kościół w Charbrowie był reformowany, choć liczba reformowanych była znikomo mała”.

W tym samym czasie większość parafian mówiła po kaszubsku, co widać w księgach kościelnych: zapisy sporządzano raz po niemiecku, raz po polsku, zależnie od mowy danej osoby — a znacznie przeważała mowa polska. Kazania długo głoszono po polsku, a nabożeństwa kaszubskie odprawiano tu mniej więcej do 1870 roku; według tego samego opracowania w 1869 roku żyło w parafii najwyżej ośmiu ludzi mówiących wyłącznie po kaszubsku. Organów świątynia nie miała przez blisko sto pięćdziesiąt lat — pierwszy pozytyw postawiono w 1811 roku, dzisiejsze organy pochodzą z 1901 roku.

W 1784 roku Charbrowo leżało milę na południe od Łeby i dwie mile na północ-północny zachód od Lęborka, blisko wielkiego błota lęborskiego, przy trakcie pocztowym z Lęborka do Łeby. Obok murowanego dworu i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, 11 gospodarzy, pięciu półchłopów i pięciu zagrodników; był młyn wodny, karczma i kuźnia, a na polach folwark Heyde z trzema chałupami i cegielnia zwana Vor-Charbrow z czterema — razem 43 dymy. Do wsi należał duży las sosnowy i prawo połowu ryb w jeziorze Łebsko i w trzech stawach. Dwa razy w roku odbywały się tu jarmarki: w poniedziałek po niedzieli Laetare i w poniedziałek po święcie Podwyższenia Krzyża.

W ściany kościoła wmurowano dwie płyty nagrobne. Pierwsza upamiętnia pastora Johanna Behnckego (1739–1791), inspektora szkolnego i kościelnego powiatu lęborskiego, tłumacza i wydawcę kancjonałów. Druga — Juliane Henriette Suhle z domu Sellnick, żonę pastora Davida Friedricha Heinricha Suhlego (1781–1831), który według Marka Drzewieckiego był pastorem w Charbrowie od 1815 roku. Dane metrykalne przytoczone przez Drzewieckiego podają dla niej lata 1784–1847, Ernst Müller natomiast rok śmierci 1817; rozstrzygnąć to może dopiero odczyt samej płyty. Müller datuje też obu duchownych nieco inaczej: Behnkego na lata 1768–1791, a Suhlego na 1816–1831, z rokiem urodzenia 1782.

Rodzinę chowano najpierw w krypcie pod prezbiterium kościoła. Gdy zakazano pochówków w kościołach, a miejsca zabrakło, w latach 1837–1840 zbudowano klasycystyczne mauzoleum z neodoryckimi kolumnami — nie przy cmentarzu, lecz w głębi parku dworskiego — i przeniesiono tam część trumien. Inwentaryzacja z końca lat pięćdziesiątych XX wieku odnotowała w nim jeszcze 13 trumien z okuciami, najstarszą z 1767 roku. Później mauzoleum sprofanowano: trumny rozbito, kości rozrzucono. Trzecim miejscem pochówku rodu był rodzinny grobowiec z 1900 roku na charbrowskim cmentarzu, po wojnie zdewastowany i rozebrany; czwartym i ostatnim — grób na tym samym cmentarzu, w którym w 1990 roku złożono szczątki ze splądrowanego mauzoleum.

Dwóchsetlecie kościoła obchodzono 31 października 1869 roku, w Dzień Reformacji, z uroczystością i darami odnotowanymi w urzędowym organie konsystorza. W 1896 roku wcielono do parafii siedem wsi, które dotąd trzymały się tego kościoła „gościnnie”, bez formalnej przynależności. Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu, a w 1907 roku należała do synodu lęborskiego w konsystorzu ewangelickim prowincji Pomorze.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w gminie wiejskiej Charbrowo 169 ewangelików, ani jednego katolika i 3 Żydów, a w obwodzie dworskim — 413 ewangelików i 7 katolików.

W 1879 roku majątek rycerski Charbrow, liczący 2154,77 hektara, należał do von Somnitza, który mieszkał w Fürstenwalde. W latach 1905–1911 księgi adresowe opisują Charbrowo jako majątek fideikomisowy, czyli niepodzielny i dziedziczony w rodzie, z przyłączonym majątkiem Speck. Jego właścicielem był wtedy Paul von Somnitz, dziedziczny podkomorzy i radca rządowy w stanie spoczynku, który figuruje jako właściciel jeszcze w 1928 roku.

Z pierwszej wojny światowej, według relacji ostatniego pastora parafii, nie wróciło stu czternastu mężczyzn z samego sołectwa Charbrowo i siedemnastu z Roszczyc — znacznie więcej, niż wymienia pomnik; nie musiał on jednak obejmować wszystkich, a sołectwo i parafia to nie to samo. O tym, jak hiperinflacja dotknęła życie parafii, mówi jeden szczegół: ofiara na kościół, która przed inflacją wynosiła piętnaście fenigów, w jej szczycie sięgała stu pięćdziesięciu tysięcy marek. Skarbnik parafii Eduard Lüdtke, obracający na co dzień bilionami, doznał załamania nerwowego, a ostatnią kolektę 1924 roku kościelny musiał znosić w plecaku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 3260 dusz oraz kaplicę w Roszczycach, oddaloną o 11 kilometrów. Pastorem był Kurt Trowitzsch. W 1940 roku gminę kościelną przemianowano na Degendorf.

Kościół przejęli katolicy w 1947 roku; dziś jest kościołem rzymskokatolickim pod wezwaniem świętego Józefa Oblubieńca i figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-189 z 31 października 1960 roku.

Po 1945 roku cmentarz szybko niszczał: już w latach sześćdziesiątych XX wieku usunięto niemal wszystkie poniemieckie nagrobki, a teren splantowano. Większości nagrobków użyto do podniesienia nasypu drogi Lębork–Łeba, część wywieziono do lasu i zakopano. Nowszą część cmentarza zaadaptowano na cmentarz rzymskokatolicki. Z dawnej nekropolii zachowało się niewiele: kamienny mur otaczający wzgórze kościelne (od strony drogi Lębork–Łeba już tylko jego fragment), grobowiec rodziny von Somnitz, a obok grobowiec Friedy Wolff z domu Gongol (1903–1929) i Maxa Gongola (1897–1936). Przetrwał też kamień z żeliwną tabliczką pisaną gotykiem: „Hier ruht unser liebe Mütterlein…”. Ustalono, że to grób Anny Barschel z domu Försterlig, zmarłej w 1930 roku w wieku czterdziestu sześciu lat, żony nadinspektora Hugona Barschela.

Z lat czterdziestych i pięćdziesiątych pozostał między innymi grób Auguste Granzin z domu Zilske (1878–1944).

Po 1945 roku po prawej stronie kościoła urządzono ołtarz polowy. Ustawiono przy nim dwie kamienne stele przeniesione w latach dziewięćdziesiątych z cmentarza Maszewko/Komaszewo — Gustava Zimdarsa (1836–1861) i Eduarda Zimdarsa (1837–1867), właścicieli majątku rycerskiego — oraz krzyż upamiętniający Wolfganga von Gruben (1897–1919), poległego pod Helsingfors.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według opisu Pomorza z 1784 roku Charbrowo dostało własną świątynię dopiero w czasach Reformacji, a według innego zapisu z dawnego, katolickiego kościoła ocalało prezbiterium, włączone w budowlę z 1669 roku.

Źródła: wspomnienia pastora Kurta Trowitzscha, tłumaczone i udostępnione przez Mariusza Baara (reiseleiter-leba.eu) — wykorzystane wyłącznie jako fakty, bez cytowania tłumaczenia; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, roczniki 1870, 1896, 1907 i 1940; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, 1912, s. 246–248; F. Schultz, Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern, 1912; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066–1067; O. Knoop, „Die Abnahme der kassubischen Bevölkerung im Kirchspiel Charbrow”, „Baltische Studien” AF 33 (1883), s. 368–370, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4; wykaz kronik parafii Charbrow w serwisie „Pommern/Westpreußen” (pom-wpru.kerntopf.com, hasło Charbrow); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066–1067; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 244–245; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 124–125; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134–135; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110–111.