Charbrowo — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Józefa)

Charbrowo, po niemiecku Charbrow, leży w dawnym powiecie lęborskim, przy drodze z Lęborka do Łeby. Kościół stoi na wzgórzu nad wsią: to niewielka budowla o masywnych, oszkarpowanych murach, z niską wieżą do połowy wtopioną w nawę, z zachowanym barokowo-renesansowym wystrojem. Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy; od 1947 roku nosi ona wezwanie świętego Józefa. W parku dworskim zachowało się mauzoleum rodziny von Somnitz. Przez sześćdziesiąt pięć lat, od 1671 do 1736 roku, kościół służył kalwinistom, nie luteranom, co na tym obszarze jest rzadkością.

Wieś, stara osada kaszubska, którą książę Mściwój II przekazał w 1286 roku biskupowi kujawskiemu, w drugiej połowie XVI wieku należała do Wejherów, od 1601 roku do rodu von Krockow, a od 1660 roku do von Somnitzów, którzy władali nią do 1945 roku. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że w 1566 roku biskup kujawski Wolski sprzedał Charbrowo wraz z Osiekami za 12 000 talarów Ernestowi Wejherowi — zwolennikowi luteranizmu — i przez to tutejszy kościół na zawsze przeszedł w ręce ewangelickie; Franz Schultz datuje sprzedaż raz na 1564, raz na 1566 rok. Jak podkreśla Schultz, o wyznaniu kościołów ziemi lęborskiej rozstrzygał wówczas ich patron.

W 1643 roku pastorem był tu Johann Berychius (🟡 tak u Schnaasego; Müller zapisuje go jako Johanna Benichiusa, który podpisał się jako pastor 14 listopada 1640 roku i zmarł w kwietniu 1654 roku): 18 listopada podpisał wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego prośbę do gdańskiego Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, któremu dwa razy podpalono dom.

Według opisu Pomorza z 1784 roku wieś należała pierwotnie do kościoła w Białogardzie, a własną świątynię dostała w czasach Reformacji; wizytacja z 29 maja 1571 roku, zarządzona przez księcia Jana Fryderyka, potwierdziła cztery włóki na utrzymanie duchownego i kościelnego. Od tego czasu aż do 1671 roku pracowało tu kolejno ośmiu duchownych ewangelicko-luterańskich. Parafia stała się ewangelicka w 1553 roku: według Schultza ustanowiono wtedy w Charbrowie duchownego Funka, według Ernsta Müllera pierwszym znanym z imienia pastorem był Michael Quandt, ordynowany w 1553 roku przez doktora Johanna Funckego; sam Quandt przybył do Charbrowa prawdopodobnie w 1564 roku.

Zmianę wyznania kościoła wprowadził właściciel wsi, Lorenz Christoph von Somnitz — prawnik, oficer i dyplomata, uczestnik rokowań pokoju oliwskiego w 1660 roku, brandenburski tajny minister stanu i kanclerz, sam wyznania reformowanego. W latach 1668–1669 wzniósł obecny kościół na miejscu starszego — według strony diecezji pelplińskiej prawdopodobnie czternastowiecznego; ze starej, katolickiej świątyni ocalało prezbiterium.

🟡 Źródła różnie opisują stan dawnego kościoła: według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku nowy stanął zamiast tutejszego kościoła grożącego zawaleniem, według Schultza zbudowano go po zawaleniu się starego, a kalendarium na stronie diecezji pelplińskiej mówi o odbudowie „na gruzach świątyni katolickiej”. Budowa kosztowała według Schultza 4904 talary, według opisu Pomorza — 4004 floreny pruskie.

Kościół zbudowano — jak zapisano — „na pożytek reformowanych, z wyłączeniem luteran”. W 1671 roku Somnitz powołał duchownego reformowanego, a dotychczasowego pastora luterańskiego przeniósł do królewskiej wsi Brzeźno, zostawiając mu prawo nauczania w Charbrowie co szóstą niedzielę. Zarządzenie elektorskie z 31 stycznia 1686 roku nakazało zwrócić plebanię i kościół luteranom, ale wykonano je dopiero pół wieku później: po pierwszym duchownym reformowanym powołano jeszcze dwóch następnych, a ostatni zmarł w 1736 roku. Był to kościół dworski, a Somnitzowie jako patroni nie tolerowali w swojej świątyni innego wyznania, choć — jak zapisano w 1883 roku — „liczba reformowanych była znikomo mała”.

Większość parafian mówiła wówczas po kaszubsku, co widać w księgach kościelnych: zapisy sporządzano raz po niemiecku, raz po polsku, zależnie od mowy danej osoby — przy czym znacznie przeważały zapisy polskie. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Charbrowo figuruje jako kaplica wzniesiona przez Somnitzów.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 138–139) zbór reformowany w Charbrowie (w druku: Charbowie) od początku obsadzano ministrami z Leszna i podporządkowano Jednocie Braci Czeskich w Lesznie; w kwietniu 1718 roku minister Jan Oniasz z Charbrowa był na konwencie pruskim wśród duchownych, którzy domagali się wyboru konseniora pruskiego (s. 140). W 1817 roku unia połączyła luteranów i reformowanych w jeden Kościół.

Po 1736 roku kościół znów był luterański. Johann Behncke (Behnke) — według Schultza i Müllera proboszcz w latach 1768–1791, według kroniki przytoczonej w 1883 roku duchowny w Charbrowie od 1766 roku — był zarazem inspektorem szkolnym i kościelnym ziemi lęborskiej oraz tłumaczem i wydawcą kancjonałów. Spisał kronikę kościoła, bez której, jak zauważono, kościelna przeszłość Charbrowa tonęłaby w ciemności. Pod koniec XVIII wieku Behnke, jak i jego poprzednicy, głosił przed południem dwa kazania: niemieckie i polskie. Przed każdym prowadził katechizację z konfirmantami i dziećmi szkolnymi, a później doszło jeszcze odpytywanie z ambony z treści kazania — i, jak zapisano, także dorośli nie wstydzili się odpowiadać. Wieczerzę Pańską sprawowano w każdą niedzielę, po niemiecku i po polsku.

Po nim urzędowali Loschnitzki (1791–1814), David Friedrich Heinrich Suhle — według Knoopa od 1814, według Müllera od 1816 roku, zmarły w 1831 — Boryczewski (1832–1866), Bechthold (1867–1911) i od 1911 roku Mahlendorf (🟡 tak nazwiska zapisuje Schultz; Müller podaje: Christian Loschitzki, Stanislaus Boryscewsky, Heinrich August Theodor Bechtold oraz — w uzupełnieniach, s. 577 — Ernst Paul Joseph Mahlendorff); Behnke i Bechthold prowadzili kroniki kościelne. Śmierć Loschnitzkiego ogłosiła rodzina w berlińskiej gazecie: Christian Loschitzke — tak zapisano tam jego nazwisko — pastor w Charbrowie koło Lęborka, zmarł 30 sierpnia 1814 roku na skutek udaru, w pięćdziesiątym roku życia i dwudziestym drugim roku urzędowania. Zawiadomienie podpisały wdowa Friederike Charlotte z domu Saborowska i córka Ernestine Henriette, także w imieniu trzech braci.

W sierpniu 1914 roku prasa podała powołanie pastora Mahlendorfa (w gazecie: Mohlendorf) na pastora w Łebie, a w kwietniu 1915 roku „Tägliche Rundschau” ogłaszała, że probostwo w Charbrowie koło Wicka (Vietzig) jest do natychmiastowego obsadzenia, ze zgłoszeniami do patrona, von Somnitza. Knoop podaje, że w 1802 roku należące do parafii wsie Gać (Speck) i Łebieniec (Labenz) zażądały niemieckiego nauczyciela zamiast polskiego, a w 1803 roku konfirmowano z parafii 19 dzieci kaszubskich i 53 niemieckie. Filią parafii była kaplica w Roszczycach.

W 1784 roku Charbrowo leżało milę na południe od Łeby i dwie mile na północ-północny zachód od Lęborka, blisko wielkiego błota lęborskiego, przy trakcie pocztowym z Lęborka do Łeby. Obok murowanego dworu i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, 11 gospodarzy, pięciu półchłopów i pięciu zagrodników; był młyn wodny, karczma i kuźnia, a na polach folwark Heyde z trzema chałupami i cegielnia zwana Vor-Charbrow z czterema — razem 43 dymy. Do wsi należał duży las sosnowy i prawo połowu ryb w jeziorze Łebsko i w trzech stawach. Dwa razy w roku odbywały się tu jarmarki: w poniedziałek po niedzieli Laetare i w poniedziałek po święcie Podwyższenia Krzyża.

W 1879 roku majątek Charbrow należał do von Somnitza, który mieszkał w Fürstenwalde. Na początku XX wieku Charbrowo było fideikomisem Paula von Somnitz, który pozostawał właścicielem jeszcze w 1928 roku.

Kazania głoszono tu długo po polsku, a nabożeństwa kaszubskie odprawiano do około 1870 roku. Artykuł o zaniku kaszubszczyzny, ogłoszony w 1896 roku w monachijskiej „Allgemeine Zeitung”, liczy Charbrowo w 1870 roku jeszcze do czterech parafii z nabożeństwami w tym języku, obok Smołdzina, Główczyc i Cecenowa, i podaje, że wypadło ono z tego grona w 1871 roku. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii charbrowskiej dwadzieścia dziewięć osób ochrzczonych, pięć zaślubionych i osiemnaście zmarłych. Dwusetlecie kościoła obchodzono 31 października 1869 roku — w Dzień Reformacji — z uroczystością i darami odnotowanymi w urzędowym organie konsystorza.

W 1896 roku wcielono do parafii siedem wsi, które dotąd trzymały się tego kościoła „gościnnie”, bez formalnej przynależności. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej 169 ewangelików, ani jednego katolika i troje Żydów, a w obwodzie dworskim Charbrowo — 413 ewangelików i 7 katolików. W 1907 roku parafia należała do synodu lęborskiego. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3260 dusz i kaplicę w Roszczycach, oddaloną o 11 kilometrów. Patronem, z wyłącznym prawem wyboru, był dziedziczny podkomorzy, radca rządowy w stanie spoczynku von Somnitz z Charbrowa.

W 1940 roku gminę kościelną przemianowano na Degendorf.

Przez blisko sto pięćdziesiąt lat kościół nie miał organów — pierwszy pozytyw sprawiono w 1811 roku, obecny instrument pochodzi z 1901 roku. Pod prezbiterium leży krypta grobowa von Somnitzów; w XIX wieku, po wprowadzeniu zakazu pochówków w kościołach, część trumien przeniesiono do rodowego mauzoleum w parku, wzniesionego między 1837 a 1840 rokiem. Kartusze trumienne, tablice nagrobne i tablice poległych w wojnach dziewiętnastego wieku — między innymi braci von Gruben i von Somnitz spod Auerstedt w 1806 i spod Dennewitz w 1813 roku — trafiły do zbiorów Muzeum w Lęborku. Przed kościołem rósł kilkusetletni dąb, który pełnił funkcję pręgierza: jeszcze do 1780 roku przywiązywano do niego kobiety, które urodziły dzieci nieślubne — stały tam przez trzy niedziele z rzędu, przed nabożeństwem. Zegar na wieży, pochodzący z XVII wieku, działał do połowy XIX stulecia.

Hugo Lemcke, opisując kościół w inwentarzu zabytków z 1911 roku, rozpoznał w nim dwie części: ceglany, tynkowany korpus z 1669 roku dostawiono do starszego, późnogotyckiego prezbiterium z głazów i cegły, zamkniętego prosto i wzmocnionego surowymi przyporami, które sięga czasów sprzed Reformacji. Kryta gontem wieża jest do połowy wciągnięta w nawę i nakryta niskim dachem namiotowym. Rzeźbioną i malowaną nastawę ołtarza wykonano w 1737 roku, a odnowiono w 1869; w polu środkowym jest Ukrzyżowany z Marią i Janem, w zwieńczeniu Trójca Święta, po bokach figury ewangelistów. Łaciński napis mówi, że ołtarz ufundowano na cześć Boga w Trójcy Jedynego i na użytek zgromadzenia niezmienionego Wyznania Augsburskiego — rok po tym, jak kościół wrócił do luteranów.

Z tego samego czasu pochodzą ambona z naiwnie malowanymi dniami stworzenia i drewniana, ośmioboczna chrzcielnica z nakryciem przedstawiającym chrzest w Jordanie, a część kolumn empory ma kształt herm. Lemcke wymienia też dwa brązowe lichtarze ołtarzowe z XVI wieku, osiemnaście srebrnych okuć trumiennych z herbem Somnitzów, dwa srebrne kielichy z warsztatu gdańskiego złotnika Petera Rodego — na jednym wyryto imię fundatorki, Anny Weyherin — srebrną puszkę na komunikanty gdańskiego złotnika Jakoba Deinleina i srebrny dzban na wino Michaela Dietricha, również z Gdańska. Na wieży wisiały dwa dzwony: z 1598 roku, odlany w Gdańsku przez Gerta Benninga, i z 1744 roku, dzieło Emanuela Wittwerka z Gdańska, z czterema płaskorzeźbami w medalionach.

Tom ksiąg metrykalnych tej parafii z lat 1766–1804 przechowuje dziś Archiwum Państwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zespół 65/44/0); jego skany są dostępne w serwisie Szukaj w Archiwach.

Ostatnim ewangelickim pastorem Charbrowa był Kurt Trowitzsch. Objął parafię 24 listopada 1915 roku i pozostał w niej do 1945 roku — trzydzieści lat. Na urząd wprowadzili go patron świątyni von Somnitz, dziedziczny podkomorzy i radca rządowy, oraz superintendent Kohnke z Łebienia. Wcześniej przez dziesięć lat był misjonarzem Berlińskiej Misji w Chinach; w 1904 roku poślubił w cesarskim konsulacie w Kantonie Gertrudę Cyrus, córkę pastora z Rugii, i tam przyszło na świat troje jego dzieci. Czwarte urodziło się w Greifswaldzie, piąte już w Charbrowie. Misję przerwała choroba — amebiaza zmusiła go do powrotu na stałe.

Wspomnienia pastora opisują też ograniczenia, jakie nakładano na parafię w ostatnich latach przed wojną. Od 1935 roku niedzielnym kazaniom towarzyszył policjant; funkcjonariusz Quandt z Łebieńca po latach dziękował pastorowi, że służbowy obowiązek pozwalał mu bywać na nabożeństwie. W 1945 roku Quandta rozstrzelano w lesie pod Stęknicą, a jego żonę dotkliwie pobito. Umundurowanym zabroniono udziału w nabożeństwach, ślubach, chrztach i pogrzebach; esesmani i członkowie SA zawierali śluby cywilne; ogłoszeń kościelnych nie wolno było zamieszczać w miejscowej gazecie; nauczycielom zakazano uczyć religii, a konfirmowaną młodzież wyznaczano w niedziele do służby, żeby nie mogła przyjść do kościoła. Sam pastor odnotował przy tym, że frekwencja na nabożeństwach i przy komunii nie spadła.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że w 1947 roku kościół przestał być świątynią ewangelicką i stał się kościołem rzymskokatolickim, należącym wówczas do parafii w Białogardzie, a 1 stycznia 1990 roku dekretem biskupa koszalińsko-kołobrzeskiego Ignacego Jeża erygowano parafię w Charbrowie pod wezwaniem świętego Józefa Oblubieńca; sam dekret erekcji nosi datę 28 grudnia 1989 roku.

Źródła: wspomnienia pastora Kurta Trowitzscha, tłumaczone i udostępnione przez Mariusza Baara (reiseleiter-leba.eu) — wykorzystane wyłącznie jako fakty, bez cytowania tłumaczenia; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 246–249, 577; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1907; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066–1067; O. Knoop, „Die Abnahme der kassubischen Bevölkerung im Kirchspiel Charbrow”, „Baltische Studien” AF 33 (1883), s. 368–370, przedruk w: K.-D. Kreplin (oprac.), „Reader Kaschuben”, t. 4; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół 65/44/0 „Zbiór ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii”, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; K. Trowitzsch, „Mannhafte Lauenbgr. kämpften um ihre Heimat” (z „Chronik der Kirchengemeinde Charbrow”), „PZ.” 4, 1954, F. 20, s. 12, za: bibliografia powiatu lęborskiego Studienstelle Ostdeutsche Genealogie (sdo.studienstelleog.de); Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 502–503; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 207–213; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1066–1067; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 244–245; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 124; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1990, nr 1; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110–111; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” (Berlin), 11 października 1814 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Allgemeine Zeitung” (Monachium), 23 września 1896 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 13 sierpnia 1914 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 11 kwietnia 1915 roku, s. 18 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 138–140.