Charnowo — dawny kościół ewangelicki (Arnshagen)

Charnowo — po niemiecku Arnshagen — leży na południowy wschód od Ustki. Kościół ma murowaną wieżę ceglaną z około 1400 roku i szachulcowy korpus z 1625 roku. Stoją w nim organy Christiana Friedricha Völknera z 1859 roku, czynne w 1946 roku. Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a kościół przejęli katolicy — dziś jest kościołem filialnym parafii Najświętszego Zbawiciela w Ustce.

Wieś wzmiankowano w 1337 roku. W tymże roku wieś wraz z portem w Ustce przeszła drogą kupna na własność miasta Słupska; akt spisano po łacinie w Słupsku. W 1784 roku Charnowo należało do dóbr miasta Słupska i leżało milę i ćwierć na północ-północny zachód od niego, na lewym brzegu Słupi, pół mili od Bałtyku. Mieszkali tu pastor i nauczyciel, dziewięciu gospodarzy, którzy zamiast pańszczyzny płacili opłatę pieniężną (Dienstgeld), i kowal — razem 16 dymów.

Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, z filią w Strzelinie; należała do niego także Wodnica.

Charnowo było siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej, do której należały między innymi Strzelino (Groß Strellin) z kościołem filialnym, Strzelinko (Klein Strellin), Wodnica (Hohenstein) i Überlauf. Elias Hogensee sprawował tu urząd przed wizytacją generalną z 1566 roku, Christiana Sandera wprowadzono w 1578 roku, a Christopha Krügera wymienia jako pastora matrykuła kościelna z 21 lipca 1590 roku. Joachim Goläus przyszedł tu z parafii w Dębnicy Kaszubskiej, a Paulus Costerus sprawował urząd w 1615 roku.

Parafia podlegała patronatowi rady Słupska: w 1767 roku powołano tu na pastora Charnowa i Strzelina Friedricha Wilhelma Spechta, wcześniej konrektora, a następnie rektora słupskiej szkoły miejskiej. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Charnowie pastorami byli dalej między innymi: Jakob Schröder (od 1630 roku), Martin Wolff (1640–1666), Heinrich Gerner (1667–1692), Friedrich Schlutius z Darłowa (1693–1733), Daniel Christian Jennerich ze Sławna (1737–1763), Gottfried Crystell (1764–1767), Friedrich Wilhelm Specht (1767–1798, koniec urzędowania Müller opatruje znakiem zapytania), Carl Jakob Blaurock (od 1799 roku), Karl Theodor Leiber (1839–1893) i Ernst Brunk (od 1895 roku). W lipcu 1889 roku pastor Leiber otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy.

Jego następca Ernst Brunk był, zanim w lutym 1895 roku powołano go na pastora w Charnowie, wikariuszem w Claushagen; parafię zaliczano wtedy do diecezji Stolp-Stadt. Pastor Friedrich Schlutius przeżył w 1709 roku zarazę w swojej parafii; zmarł w 1737 roku jako senior synodu.

Według inwentarza zabytków z 1894 roku średniowieczna wieża kościoła w Charnowie jest zbudowana z cegły przemieszanej z kamieniem polnym na fundamencie z kamieni polnych, a jej ściany dzielą półkoliście zamknięte blendy; wieżę wieńczył spiczasty hełm kryty gontem. Ołtarz kościoła w Charnowie to rzemieślnicza barokowa nastawa z XVII wieku, z Ostatnią Wieczerzą w predelli, Ukrzyżowaniem w części środkowej i Zmartwychwstaniem w zwieńczeniu. W kościele wisiał model statku, a z dawnego wyposażenia inwentarz wymienia też mosiężną misę chrzcielną ze Zwiastowaniem w stylu norymberskim oraz prosty gotycki dębowy kredens z dobrymi okuciami, stojący w kruchcie wieży. Z dwóch dzwonów kościoła w Charnowie jeden wydawał się średniowieczny, drugi pochodził z XVII lub XVIII wieku.

Według „Ostpommersche Heimat” (1930, nr 2) gotycka szafa w przedsionku kościoła była prawdopodobnie jedynym tego rodzaju i z tego czasu w powiecie słupskim. Latem 1927 roku znaleziono w nim dawne nakrycie ołtarza ze starym haftowanym obszyciem; jego dwie części okazały się krzyżem z tylnej strony ornatu z czasów katolickich, który na początku 1930 roku rada kościelna przekazała w depozyt muzeum regionalnemu w Słupsku. Z kościoła w Charnowie pochodziły też drewniana grupa świętej Anny z 1510 roku w słupskim muzeum oraz łacińska agenda z 1506 roku w drewnianych okładkach obciągniętych tłoczoną skórą, prawdopodobnie najstarsza zachowana księga kościelna powiatu. Artykuł „Die Kirche in Arnshagen” („Ostpommersche Heimat” 1930, nr 9) podaje, że dwie rzeźby — Maria z Dzieciątkiem i Chrystus na krzyżu — agendę, kielich i patenę przekazano muzeum regionalnemu w Słupsku.

Słownik geograficzny podaje dla Charnowa 389 mieszkańców; w 1910 roku wieś liczyła ich 377, a w 1939 — 362. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje jako pastora Ottona Dreiera, powołanego z dniem 1 października 1930 roku. W 1940 roku parafia liczyła łącznie 1755 wiernych. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 8 grudnia 1945 roku, a parafię erygowano 1 czerwca 1951 roku; świątynia nosi dziś wezwanie Znalezienia Krzyża Świętego i pozostaje kościołem filialnym. Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie z 1968 roku wymienia pod numerem R-25 z 2 sierpnia 1967 roku rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem i drewniany, polichromowany krucyfiks z kościoła filialnego w Charnowie, należącego do parafii rzymskokatolickiej w Ustce.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Arnshagen mit Großstrellin), zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1640 roku.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 467–468; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 1, 2; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 467–468; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 927; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1968, nr 9, poz. 70, s. 9 (w odczycie maszynowym nazwa zniekształcona jako „Chamowie”); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174; „National-Zeitung” (Berlin), 27 lipca 1889 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 26 lutego 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; „Mittelalterliche Fadenmalerei im Heimatmuseum”, „Ostpommersche Heimat” 1930, nr 2; „Die Kirche in Arnshagen”, „Ostpommersche Heimat” 1930, nr 9.