Chełmża — kościół św. Mikołaja (od 1827 roku ewangelicki, po 1945 roku katolicki)

Gotycki kościół świętego Mikołaja w Chełmży — po niemiecku Kulmsee — jest najstarszą farą miasta. Stanął w obecnym kształcie, z cegły i kamienia, w 1304 roku, a od 24 września 1827 roku służył jako zbór ewangelicki. W latach 1820–1827 luteranie mieli pofranciszkański kościół świętego Jerzego, który spłonął w 1827 roku. Świątynia przetrwała; po 1945 roku przejęli ją katolicy i dziś jest kościołem filialnym parafii świętego Mikołaja.

Chełmża była przez blisko sześć stuleci stolicą diecezji. Biskup Heidenryk wyniósł w 1251 roku do godności katedry osobną świątynię, a kościół świętego Mikołaja — z patronatem i wszystkimi dochodami — oddał w tym samym roku kapitule. Odtąd w murach katedry witano biskupów obejmujących stolicę, zwoływano synody diecezjalne i grzebano zmarłych pasterzy. Kazania w kościołach katolickich były do końca XVI wieku przeważnie niemieckie; w okolicy Chełmży, gęsto zaludnionej polską ludnością wiejską, z osobnego zapisu biskupa Mikołaja ufundowano w 1508 roku przy katedrze stanowisko dla duchownego głoszącego po polsku (Praedicator Polonorum circa ecclesiam cathedralem).

W 1825 roku stolicę biskupią przeniesiono do Pelplina, a katedra stała się kościołem parafialnym.

Fankidejski zapisał: „Klasztór i kościół franciszkański zupełnie runął, a pierwotny kościół parafialny używają innowiercy”. W jego wyliczeniu chełmżyńskich strat ta budowla stoi obok kaplic rozebranych i klasztorów zniesionych. Protestantów za czasów polskich prawie tu nie było; przybyło ich po pierwszym rozbiorze. W latach sześćdziesiątych XIX wieku liczono w mieście przeszło osiemset dusz ewangelickich przy dwóch tysiącach trzystu siedemdziesięciu ośmiu mieszkańcach.

W 1880 roku Słownik geograficzny opisywał Chełmżę, po niemiecku Culmsee albo Kulmsee, jako małe miasto w powiecie toruńskim. Leżało ono przy bitym trakcie między Chełmnem a Toruniem, przeszło milę od Chełmna i 3 mile od Torunia. Miasto zajmowało półwysep wielkiego jeziora, które ciągnęło się na więcej niż milę, od Chełmży do Zalesia. Po drugiej, północnej stronie, przy Bielczynach, leżało drugie jezioro, zwane Miałkusz. Lud przechowywał o nim podanie, że święta Jutta przechodziła przez nie, gdy chciała skrócić sobie drogę do Chełmży, a ludzie opowiadali, że na jego dnie leży zapadły kościół, o którego wieże rybacy nieraz zahaczają sieciami.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku gmina ewangelicka w Chełmży, po niemiecku Kulmsee, powstała z kolonistów niemieckich osiedlanych po 1772 roku, zwłaszcza z Wirtembergii, w majątkach i folwarkach przejętych przez państwo; pierwszym pastorem został w 1803 roku Gottfried Pake. Dawny katolicki kościół farny gmina odkupiła za 1200 talarów, a katolicy zachowali katedrę. Harnoch podaje, że kościół, pod patronatem królewskim, zbudowano w XIV wieku jako niewielki kościół halowy, a w 1858 roku, ponieważ był za mały, przebudowano go na planie krzyża.

Według niego wieża zachodnia z ostrołukowym portalem ma cztery szczyty i dach czterospadowy, dzwony pochodzą z 1856 roku, obraz ołtarzowy przedstawiający Pokłon Trzech Króli przekazało muzeum królewskie, a organy zbudowano za 2000 talarów. Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki”, którą kierował wtedy Eduard Wittek, przebudowała ona w 1905 roku organy tego kościoła, liczące 20 głosów.

W 1890 roku parafia ewangelicka w Chełmży liczyła według Harnocha 5000 dusz w kilkudziesięciu wsiach powiatów toruńskiego i chełmińskiego. W parafii było wtedy osiem cmentarzy ewangelickich i nieliczna grupa staroluteranów.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4026 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1889 roku Eduard Schmidt.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował w Chełmży 10 648 mieszkańców, w tym 999 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 9688 osób, niemiecką 950. Według statystyki diecezji chełmińskiej z 1928 roku w obrębie parafii katolickiej w Chełmży mieszkało wtedy 689 ewangelików na 14 192 mieszkańców.

Według Dawida Binemanna-Zdanowicza cmentarz parafii ewangelicko-unijnej w Chełmży przejął po wojnie Skarb Państwa, a w III Rzeczypospolitej — na mocy ustawy komunalizacyjnej — gmina Chełmża. Podzielony na sześć działek, służył częściowo jako zieleń miejska, a na części zbudowano po wojnie salę gimnastyczną szkoły podstawowej. Gdy planowano tam kolejną halę sportową, gmina zaproponowała latem 1998 roku parafii ewangelicko-augsburskiej w Toruniu ugodę — przeniesienie szczątków z zachowaniem ceremoniału ewangelickiego i niewielkie odszkodowanie za zrzeczenie się roszczeń — ale strona rządowa komisji regulacyjnej nie dopuściła do jej zawarcia.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 2317 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4145 dusz. Pastorem był wtedy, od 1911 roku, Rudolf Modrow, urodzony w 1862 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Gottfried Patzke (1803), Christian Carl Friedrich Jördens (1809), Johann Adam Scheffler (1814–1818), Johann Gottfried Schmidt (1814–1818), Friedrich Wilhelm Pastenaci (1819), Heinrich Ernst Abramowski (1848), Friedrich Richard Carl Wiebe (1874), Hermann Rudolf Eduard Modrow (1911), Joachim Paul Wilhelm Ahlemann (1916–1920).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 549, 550; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 56; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 45–49; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło „Chełmża”; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 215 (przypis o języku kazań i fundacji z 1508 roku); „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); D. Binemann-Zdanowicz, „Uregulowanie stanu prawnego nieruchomości Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w III RP”, Warszawa–Bielsko-Biała 2020, s. 300; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 97; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Chełmża”; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 92–93; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 2, 12; t. 3, s. 879; t. 4, s. 1199; t. 5, s. 1327, 1331; t. 6, s. 1570, 1602; t. 7, s. 1975; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1, 1999, s. 57.