Chocielewko Dolne — cmentarz ewangelicki z kaplicą grobową

W Chocielewku Dolnym, dawnym Chocielewie (Chotzlow), leży cmentarz z luterańską kaplicą grobową. Kaplicę wzniósł w 1640 roku właściciel wsi Jerzy Pierzcha, po niemiecku Georg von Pirch, i wymógł na poddanych, by do niej uczęszczali; osadził przy niej kandydata teologii jako duchownego. Opis Pomorza Brüggemanna z 1784 roku wymienia w Chocielewie folwark, czterech chłopów, pięciu zagrodników, nauczyciela i dwanaście domów, a także kaplicę grobową z cmentarzem, na którym chowali zmarłych mieszkańcy Chocielewa i Witoradza.

W stronę cmentarza prowadziła dawna droga dojazdowa, która zarosła, a wjazd na nią rozkopano i zamieniono na śmietnik; dochodzi się skrajem lasu. Teren porasta wiele starych drzew obrośniętych bluszczem, między którymi stoją nieliczne młodsze. Kaplica zachowała się w znośnym stanie; w jej wnętrzu leży gruz z zapadniętego stropu łukowego, a ślady na ścianie frontowej pokazują, że miała dwuspadowy dach o drewnianej konstrukcji, pokryty dachówką ceramiczną. Przed wejściem leżą nieczytelne fragmenty epitafium. Z nagrobków zostały kilka kamiennych podstaw krzyży, dwa nagrobki o formach mennonickich i dwa metalowe słupki po krzyżach kaszubskich. Na skraju cmentarza stoi kamień wysokości około metra z wykutym napisem „Ruhestätte der Familien Kramp in Churaw”, a dwa metry dalej mniejszy, z ledwie czytelną datą 26 grudnia 1937 roku.

Odnaleziony żeliwny krzyż upamiętnia Emilie Blumm z domu Huffnagel (1846–1897) i Johanna Blumma (1844–1898).

Wieś dzieliła się dawniej na dwie części: zachodnie Chocielewo, po niemiecku Chotzlow, i wschodni Witoradz, po niemiecku Vitröse. Pierwsze zapiski o niej pochodzą z lat 1335–1341, kiedy stanowiła dobro przyboczne Redkowic; majątek należał do Pirchów prawdopodobnie od 1523 roku. Scalenia obu części rozważano od 1879 roku, a nieformalny podział na Chocielewko Górne, czyli dawny Witoradz, i Chocielewko Dolne trwa do dziś. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Chocielewku dwa zabytkowe cmentarze, na fragmentach działek 347 i 348.

Cmentarz Chocielewka Górnego, na terenie o wymiarach sześćdziesiąt na pięćdziesiąt metrów, mieści ponad osiemdziesiąt grobów i opisano go osobno; cmentarz w Chocielewku Dolnym leży około 1,5 kilometra na zachód od niego.

W 1879 roku majątek Chotzlow liczył 528,29 hektara i miał cegielnię. Po rodzinie Kaiserów, która trzymała go do 1905 roku, majątek przejęło Pomorskie Towarzystwo Ziemskie (Pommersche Landgesellschaft) ze Szczecina, parcelujące majątki pod osadnictwo; księga z 1911 roku wymienia je jako właściciela. W 1928 roku z majątku została resztówka o powierzchni 188 hektarów, należąca do Hansa Krampa.

Ewangelicy obu części należeli do parafii w Janowicach (Groß Jannewitz). Ernst Müller wymienia w jej składzie zarówno Chocielewko, jak i Witoradz. Do 1915 roku wieś scaliła się w jedną gminę, która przyjęła nazwę Mackensen, a w latach 1922–1926 stanął w niej kościół pamięci według planów nadradcy budowlanego Kicktona — dziś rzymskokatolicki kościół filialny pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, wpisany do rejestru zabytków 10 lipca 1997 roku pod numerem A-1635. Zarządzeniem z 8 września 1926 roku ewangelików gminy wiejskiej Mackensen wypisano z parafii w Janowicach i połączono w samodzielną gminę kościelną tego samego okręgu, związaną z Janowicami wspólnym urzędem parafialnym; zmiana weszła w życie 1 października 1926 roku.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej” wraz ze zbiorem położeń cmentarzy; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königlich Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Groß-Jannewitz, s. 250; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1926; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Nowa Wieś Lęborska, pozycje 3–5; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; oględziny terenowe z 6 września 2026 roku; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 246–247; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126–127; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 134–135; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122.