Chocielewko — dawny kościół ewangelicki

Chocielewko, po niemiecku Chotzlow, leży nad Łebą, 7 kilometrów na zachód od Lęborka. Kościół stoi na wczesnośredniowiecznym grodzisku, którego ślady zatarły się, między innymi pod okopami z drugiej wojny światowej; wzgórze porasta dawny drzewostan cmentarny. Kościół wzniesiono w latach 1922–1926 jako pomnik mieszkańców wsi poległych w pierwszej wojnie światowej. Dziś jest rzymskokatolicką świątynią filialną pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa; do rejestru zabytków województwa pomorskiego wpisano go pod numerem A-1635 decyzją z 10 lipca 1997 roku.

Miejsce ma starszą, siedemnastowieczną przeszłość kościelną. W 1640 roku właściciele wsi, ród von Pirch (Pierzchowie), wznieśli tu kaplicę luterańską; Jerzy Pierzcha wymógł na swoich poddanych uczęszczanie do niej.

W 1784 roku Chocielewko leżało milę na zachód od Lęborka, nad Łebą. Obok folwarku mieszkali czterej gospodarze, pięciu zagrodników i nauczyciel — razem 12 dymów; w kwietniu 1778 roku przyznano na melioracje wsi królewskie pieniądze łaskawe. Opis Pomorza z 1784 roku notuje niedaleko wsi należącą do Pirchów kaplicę grobową z cmentarzem, na którym chowali zmarłych mieszkańcy Chocielewka i sąsiedniego Witoradza (Vitröse); wieś należała wówczas do parafii w Janowicach (Groß Jannewitz).

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielką majątku rycerskiego Chocielewko była pani Kaiser. W 1879 roku majątek Chotzlow liczył 528,29 hektara i miał cegielnię, a rodzina Kaiserów trzymała go jeszcze w 1905 roku. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w obwodzie dworskim Chotzlow 104 ewangelików i 10 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Janowicach, katolicy — do lęborskiej.

W 1911 roku majątek kupiło Pomorskie Towarzystwo Rolnicze, aby podzielić go na gospodarstwa. Do 1915 roku wyrosła z nich jednolita gmina; jej mieszkańcy zapragnęli nazwać ją Mackensen — i marszałek polny August von Mackensen na to przystał. Według Marka Drzewieckiego druga żona marszałka pochodziła z Janowic, gdzie mieszkał także on sam. Kalendarz z 1939 roku przypomina, że osadnicy z Chotzlow i Vitröse prosili w 1916 roku, by ich założoną w 1910 roku osadę nazwać imieniem Mackensena, a feldmarszałek wspierał potem budowę kościoła i skłonił jego projektanta, Kicktona, by nadał mu charakter kościoła pamięci poległych.

Na budowę kościoła okoliczni chłopi zebrali kilka tysięcy marek jeszcze w czasie wojny. Gdy Mackensen wrócił z niewoli, przy jego wsparciu wzniesiono według planów nadradcy budowlanego Kicktona kościół pamięci poległych; budowa trwała cztery lata, a konsekracja przypadła w setną rocznicę urodzin matki marszałka. Według opracowania o dziejach gminy kościół zbudowano „z inspiracji” Mackensena. W czasie robót zginął młody robotnik — jego grób znajduje się przed kościołem. W kuli na szczycie wieży złożono dokumenty z czasu budowy. Kalendarz powiatowy z 1928 roku podaje, że budowę zaczęto w 1923 roku, a uroczystego poświęcenia dokonał 12 października generalny superintendent Kalmus; artykuł zalicza kościół do trzech nowych świątyń powiatu z 1926 roku.

Wewnątrz zawieszono tablicę z nazwiskami 28 poległych synów parafii; dwa barwne okna w kruchcie podarował feldmarszałek von Mackensen, który dostał je niegdyś od cesarzowej Augusty Wiktorii i księcia Albrechta; empora organowa nosiła jego herb, a iglica wieży — cztery Krzyże Żelazne. Dnia 8 września 1926 roku ewangelików gminy wiejskiej Mackensen wyłączono z parafii w Janowicach i połączono w samodzielną gminę kościelną, która od 1 października 1926 roku pozostawała związana z Janowicami wspólnym urzędem parafialnym.

Wojenne przeznaczenie budowli podkreślał jej wystrój. Każde okno przypominało obrazami i sentencjami o zwycięskiej armii Mackensena; witraże wykonała berlińska pracownia Puhl & Wagner, Gottfried Heinersdorff. Motywem zdobniczym był wszędzie Krzyż Żelazny, a gwiaździste sklepienie prezbiterium utrzymano w barwach gdańskich huzarów — szarej, białej, czarnej i czerwonej. Do wnętrza należy polichromowana empora. Organy według opracowania gminnego pochodzą z firmy Grüneberg ze Szczecina; według Drzewieckiego kupił je z kościoła garnizonowego w Bydgoszczy i podarował gminie jeden z przyjaciół Mackensena. Na zewnętrznej ścianie wieży z kamienia polnego umieszczono szklaną mozaikę ze złotymi literami na lazurowym tle: „Nie zapomnijcie o wiernych zmarłych…”; napis później usunięto, zachowały się resztki mozaiki.

Dzwony Mackensen poświęcił najbliższym — pierwszej żonie z domu von Horn, matce i drugiej żonie Leonie — z napisem: „Nie zapomnijcie o wiernych zmarłych! Módl się i pracuj! Chwała niech będzie Bogu na wysokości!”. Obok sali nabożeństw urządzono halę pamięci poległych z drewnianą płaskorzeźbą, na której wypisano nazwiska żołnierzy ze wsi; płaskorzeźba się nie zachowała. Poza nią kościół przetrwał czasy powojenne w bardzo dobrym stanie: ocalały wszystkie oryginalne witraże, z dwóch usunięto jedynie napisy ku czci poległych, a na witrażach przy ołtarzu widnieją nazwiska fundatorów.

W 1928 roku z majątku została resztówka o powierzchni 188 hektarów, należąca do Hansa Krampa. Wieś zajęła Armia Czerwona 10 marca 1945 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kalendarz powiatowy z 1928 roku podaje początek budowy w 1923 roku, a datowanie kościoła na lata 1922–1926 wskazuje rok 1922. Kalendarz z 1939 roku podaje założenie osady w 1910 roku i prośbę o nadanie jej imienia Mackensena w 1916 roku; wyżej podano kupno majątku przez Pomorskie Towarzystwo Rolnicze w 1911 roku i powstanie gminy do 1915 roku.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 247; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strony 190–191, pozycja 77); opracowanie o dziejach gminy Nowa Wieś Lęborska („Historia Gminy Nowa Wieś Lęborska”, nwl.pl); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1068; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37–38; „Heimat-Kalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1939, s. 36; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1068; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 126–127; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 122.