Chojnice — kościół i szpital św. Ducha (Przedmieście Człuchowskie)

Kościół i szpital świętego Ducha stały na Przedmieściu Człuchowskim, przed Bramą Człuchowską. Była to ważniejsza z dwóch chojnickich prepozytur szpitalnych; drugą była prepozytura świętego Jerzego. Czas jej fundacji nie jest znany; inwentarz zabytków wywodzi ją z czasów krzyżackich, a w aktach pojawia się ona po raz pierwszy w 1441 roku. Patronat nad nią sprawowało miasto.

Luteranie przejęli kościół świętego Ducha w 1555 roku, razem z farą. Zmienił się wtedy nie tylko obrządek: w szpitalu ufundowanym przez katolików umieszczano odtąd wyłącznie współwyznawców nowej gminy.

W 1610 roku zrujnowaną świątynię rozebrano i postawiono na nowo, na gruncie należącym do miasta. Benwitz dodaje, że nowa budowla była nieco większa od dawnej, a 9 listopada 1616 roku rada odpisała arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, że nabożeństwa przeniesiono do tego „odnowionego i w większej części na własnym gruncie odbudowanego” kościoła szpitalnego. Gdy w 1616 roku ewangelicy zostali wyrugowani z fary, przenieśli tu — według Benwitza i inwentarza zabytków — swoje nabożeństwa, a ówczesny proboszcz katolicki Jan Dorengowski daremnie zabiegał o zwrot kościoła. Świątynia okazała się jednak za mała i gmina przeniosła się do przebudowanego ratusza na Rynku w latach 1620–1623. Kościoła przy tym nie utraciła: wyrokiem starosty człuchowskiego z 1618 roku szpital i kościół pozostały w posiadaniu miasta, w odróżnieniu od świętego Jerzego, zwróconego wtedy katolikom.

Świątynia z 1610 roku stała na gruncie miejskim.

Isaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, wyjaśnia w rękopisie o dziejach kościelnych miasta, dlaczego rada kazała w 1610 roku rozebrać starą budowlę: przewidywała utratę fary i chciała, by gmina miała w razie potrzeby gdzie się zbierać. Nowy kościół i dom ubogich połączono pod jednym dachem. Na wyrok z 1618 roku powoływały się późniejsze umowy miasta z proboszczami, między innymi z 22 lipca 1626 i 19 stycznia 1678 roku. N. G. Benwitz z Chojnic, który około 1837 roku ułożył z rękopisów Goedtkego dzieje miasta, dodaje, że proboszcz Plater zażądał jeszcze po 1718 roku dowodów posiadania tego kościoła, ale po rozmowach zrezygnował.

Bliższe szczegóły, zwłaszcza o dochodach tutejszego proboszcza, zawierała stara wizytacja Jana Dorengowskiego — ta jednak zaginęła. Benwitz przytacza łaciński zapis: „Jest także kościół świętego Ducha na przedmieściu przed bramą człuchowską, który trzymają heretycy”; dalej zapis mówi, że heretycy odprawiają tu nabożeństwa w każdą niedzielę po południu. Benwitz wiąże go z wizytacją oficjała Trebnica z 1635 roku, choć Panske i Fankidejski datują wizytacje Trebnica na lata 1652–1653. Raport duchowieństwa katolickiego z 1619 roku nazywa ten kościół „Synagoga moderna haereticorum”.

Tło tych zmagań opisuje Reszka. W okolicy Chojnic na luteranizm przeszła szlachta całego ciągu wsi — Angowic, Doręgowic, Gockowów, Kiełpina, Moszczenicy, Nowej Cerkwi, Ogorzelin, Pawłowa i Zamartego — należących do Kosznajderii, zasiedlonej w piętnastym wieku przez ludność niemiecką ze środkowej Nadrenii i Dolnej Saksonii. Stąd brało się poparcie dla nauki Lutra. Od 1620 roku na parafie dekanatu człuchowskiego zaczęli oddziaływać jezuici z Chojnic, a ich gimnazjum kształciło młodzież szlachecką i mieszczańską z okolicznych powiatów. Do 1721 roku wiele miejscowości wróciło do katolicyzmu.

Według Reszki na początku dwudziestego wieku w powiecie człuchowskim protestanci stanowili aż 80 procent ludności, a w samych Chojnicach zaledwie 20 procent. Inne źródła podają dla powiatu człuchowskiego wyraźnie mniejszą przewagę: według Jana Wilda w 1910 roku mieszkało w nim 34 200 ewangelików, czyli 51 procent ludności, a inwentarz zabytków, liczący ludność o pokolenie wcześniej, podaje 37 019 ewangelików na 66 972 mieszkańców; dla powiatu chojnickiego ten sam inwentarz notuje 11 562 ewangelików na 48 764 mieszkańców. Przewagę ewangelicką po stronie człuchowskiej źródła oceniają różnie.

Podczas drugiej wojny szwedzkiej budowla spłonęła w 1656 roku. Według Fankidejskiego odbudowano ją zaraz, według Benwitza z braku środków ponownie zaczęto jej używać dopiero 26 sierpnia 1697 roku, chrztem trojga dzieci. Świątynia znów stanęła na dawnym miejscu; w latach 1793–1797 zastąpiono ją skromną budowlą szachulcową.

Według Harnocha szpitalny kościół świętego Ducha odbudowano w latach 1690–1697, w 1793 roku gruntownie przebudowano, a w 1797 roku dostawiono do niego wieżę; ołtarz i ambona tworzyły jedną całość ozdobioną figurami, a w 1890 roku odprawiano tu jeszcze od czasu do czasu nabożeństwa. Benwitz podaje wymiary budowli z 1793 roku — 104 stopy długości, 40 szerokości i 23 wysokości — oraz wysokość wieży z 1797 roku: 83 stopy.

Kościół nie ucierpiał w pożarze 1742 roku i przez kilka lat zastępował spalony kościół Świętej Trójcy; w podzięce rada postanowiła 22 listopada 1748 roku, że popołudniowe nabożeństwa w niedziele i święta będą się tu odbywać na zawsze. W 1749 roku kościół dostał nowe organy o dziewięciu głosach za 973 talary. Inwentarz zabytków z 1887 roku liczył w powiecie chojnickim cztery kościoły ewangelickie — trzy parafialne i jeden szpitalny; tym szpitalnym był właśnie kościół świętego Ducha, określony w przypisie jako budowla szachulcowa z 1793 roku.

Przy poświęceniu odbudowanego kościoła w 1697 roku przeniesiono tu ambonę, przymocowaną dotąd do wielkiej lipy na cmentarzu przed Bramą Gdańską. Po pożarze 1742 roku lekcje szkolne przeniesiono do samego szpitala. Kościół dostał wtedy nowy strop, wiele nowych okien i organy umiarkowanej wielkości, a dawne małe organy trafiły do odbudowanego kościoła Świętej Trójcy. W szpitalu tak zwany Betvater odprawiał modlitwy trzy razy dziennie, rano, w południe i wieczorem, czytając też fragmenty Pisma. Ubodzy żyli skromnie z jałmużny i nielicznych zapisów. Przed Reformacją nabożeństwa odprawiał tu osobny duchowny zwany wikarym, jak pokazują księgi rady z 1455 i 1461 roku.

Fankidejski, pisząc w 1880 roku, stwierdza wprost, że kościół „posiadają aż do dziś dnia luteranie”; to samo notuje Słownik geograficzny. Inwentarz zabytków z 1887 roku podaje, że świątynia pozostawała ewangelicka bez przerwy od szesnastego wieku, także wtedy, gdy farę i kaplicę świętego Jerzego ewangelikom odebrano. Należała do nich aż do rozbiórki. Latem 1939 roku „Posener Evangelisches Kirchenblatt” podał, że „stary, czcigodny” kościół szpitalny świętego Ducha w Chojnicach trzeba rozebrać z powodu postępującej ruiny; dodał przy tym, że szpital świętego Ducha istniał od początku XV wieku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Harnoch podaje inaczej: po utracie fary nabożeństwa przeniesiono do kościoła szpitalnego świętego Jerzego. Źródła różnie wskazują sprawcę pożaru: według Benwitza kościół wraz z całym Przedmieściem Człuchowskim spłonął 16 maja 1656 roku z ręki polskich żołnierzy; Słownik geograficzny pisze, że szwedzki generał Horn spalił oba przedmieścia wraz z obiema prepozyturami, zanim zajął miasto, a inwentarz zabytków mówi o pożarze w maju 1656 roku podczas oblężenia miasta już zajętego przez Szwedów. „Atlas historyczny miast polskich” kładzie rozebranie kościoła na 1938 rok, a jeszcze latem 1939 roku prasa kościelna pisała, że świątynię dopiero trzeba rozebrać.

Źródła: „Posener Evangelisches Kirchenblatt”, Poznań, nr 10–11, lipiec–sierpień 1939, s. 447; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 500; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 362; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 326 (Prepozytura świętego Ducha); P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925; N.B. Benwitz, „Historia kościelna miasta Chojnice” (Preussische Provinzial-Blätter 1837–1838), przekład H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, „Zeszyty Chojnickie” 2014, nr 30, s. 89 nn; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9 (250)/2023, s. 12; Atlas historyczny miast polskich. Chojnice — opracowanie historyczne, Uniwersytet Mikołaja Kopernika; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361–368 i 387–388; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, Warszawa 1880, hasło Chojnice; R. Czaja, „Chojnice” (Atlas historyczny miast polskich, t. I: Prusy Królewskie i Warmia, z. 7), Toruń 2013; N. G. Benwitz, „Kirchengeschichte der Stadt Konitz”, „Preußische Provinzial-Blätter” 18, Königsberg 1837, s. 548–562, i 19, Königsberg 1838, s. 22–39, 145–151, 233–251, 417–431; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 159–162, 259, 270, 279, 293–294.