Chojnice — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki Chojnic leżał na wzgórzu za Bramą Gdańską, w kwadracie dzisiejszych ulic Swarożyca, Gdańskiej i Świętopełka, na terenie obecnego Chojnickiego Centrum Kultury. Otwarto go w 1621 roku, wkrótce po tym, jak fara wróciła w 1616 roku do katolików — materiały do dziejów miasta wiążą to z wyrokiem Trybunału Koronnego, a Agathon Harnoch pisze ogólniej o przegranym procesie. Ewangelicy stracili wtedy kościół i miejsce pochówku: nabożeństwa przenieśli najpierw do kościoła szpitalnego — według Harnocha świętego Jerzego, według Benwitza i inwentarza zabytków świętego Ducha — a w 1620 roku na piętro ratusza. 29 lipca 1621 roku proboszcz chojnicki i archidiakon kamieński Jan Dorengowski oprotestował otwarcie nowej nekropolii przed sądem ławniczym w Tucholi.

Według niego na nowym cmentarzu stała kaplica przedpogrzebowa, którą dwaj rajcy zbudowali własnym kosztem; Dorengowski protestował przeciw niej w 1623 roku, nazywając ją „synagogą”, a po ugodzie z 1625 roku kaplicę rozebrano, a materiał z niej oddano proboszczowi — w połowie sprzedany, w połowie podarowany. Cmentarz powiększono w 1643 roku. W 1630 roku wygłaszano na nim kazania polowe i pogrzebowe, z ambony przymocowanej do wielkiej lipy; w 1697 roku ambonę przeniesiono do odbudowanego kościoła świętego Ducha.

Ksiądz Jakub Fankidejski, pisząc o utraconych kościołach diecezji chełmińskiej, zapisuje: „w roku 1616 odebrano luteranom farę”. Dodaje, że wcześniej chojnicki dekanat przestał istnieć, dochody fary — starczające dawniej na ośmiu i więcej duchownych — stopniały tak, że miasto nie mogło utrzymać nawet jednego proboszcza; przez dłuższy czas proboszcz dojeżdżał z odległej filii w Powałkach.

Według tradycji powtórzonej przez Fankidejskiego mury kościoła parafialnego wznosił książę Sambor w latach 1203–1205 (inwentarz zabytków z 1887 roku datuje ukończenie budowli na około 1360 rok), a przed Reformacją nosił, jak pisze Fankidejski, „zaszczytną nazwę metropoli, kolegiaty”.

Nową część cmentarza udostępniono 4 czerwca 1833 roku. W 1879 roku cmentarz poszerzono ku dzisiejszej ulicy Nad Borują. Chowano tu chojnickich burmistrzów od XVII do XIX wieku, pastorów, nauczycieli i członków miejscowej loży; tablice ku pamięci burmistrzów wmurowano w wewnętrzną stronę ceglanego muru. Najstarszym nagrobkiem miał być, według Benwitza, kamień z datą 1629 — burmistrza Martina Ludera, zmarłego podczas zarazy. Do 1704 roku wygłaszano na cmentarzu kazania polowe i pogrzebowe; potem zwyczaj zarzucono. Pochówków zaprzestano około 1921 roku.

N. G. Benwitz z Chojnic, który około 1837 roku ułożył dzieje miasta z rękopisów burmistrza Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, podaje dalsze szczegóły. Protest proboszcza przeciw kaplicy trafił do sądu miejskiego w Człuchowie 8 listopada 1623 roku, a 3 stycznia 1624 roku arcybiskup prosił starostę Weihera o wstrzymanie budowy. Ławki do kazań na cmentarzu sprawiono już w 1630 roku, gdy zaraza zabrała ponad 900 osób; związku między tymi faktami Benwitz nie dowodzi. Ambonę na lipie Goedtke wiąże z czasem po spaleniu kościoła świętego Ducha w 1656 roku, a od 1697 roku pastorzy mówili przy stole pod drzewem. W latach 1735–1790 osoby znaczniejsze wnoszono w trumnie do kościoła na mowę pogrzebową, a potem kondukt szedł na cmentarz. Prowadzącą tam drogę, zwaną Todtengang, wytyczył w latach siedemdziesiątych XVIII wieku burmistrz Esaias Senff.

W 1941 roku, przy prostowaniu szosy Gdańskiej prowadzonym pod nadzorem SS, zniszczono część nagrobków i tablic. Po wojnie Miejska Rada Narodowa podjęła 7 maja 1947 roku uchwałę o likwidacji, zarządzenie ministra administracji publicznej z 9 marca 1948 roku zamknęło cmentarz „ze względów publicznych”, a uchwała z 29 stycznia 1949 roku przeznaczyła teren na park, od 1956 roku imienia Róży Luksemburg. Szczątków nie ekshumowano; płyty nagrobne posłużyły jako materiał budowlany. Wzgórze Ewangelickie to nazwa, którą miejsce dawnego cmentarza nosi dziś.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Benwitz datuje ten protest proboszcza Dorengowskiego na 29 lipca 1629 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7446 ewangelików.

Źródła: materiały do dziejów Chojnic: „Ewangelickie wzgórze zapomnienia” oraz „Elegia o cmentarzu”, historiachojnic.pl; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 322–323; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Konitz, s. 499; N. G. Benwitz, „Kirchengeschichte der Stadt Konitz”, „Preußische Provinzial-Blätter” 18, Königsberg 1837, s. 548–562, i 19, Königsberg 1838, s. 22–39, 145–151, 233–251, 417–431; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 259, 269–270, 276.