Chojnice — kościół ewangelicki Świętej Trójcy (dawny ratusz)

Główna świątynia chojnickich ewangelików już nie istnieje. Stała na Starym Rynku; dziś bije w tym miejscu fontanna, a fundamenty, odsłonięte podczas badań archeologicznych od 27 kwietnia do 4 sierpnia 2000 roku pod kierunkiem doktora Krzysztofa Walenty, przykryto w latach 2001–2002 nawierzchnią placu.

Zanim Chojnice miały ewangelickiego duchownego, tutejsi ewangelicy zbierali się w domach; w domu burmistrza Michaela Jödego co niedziela czytano luterańską postyllę. Gdy mieszczanie przestali przyjmować sakramenty umierających, proboszcz odmawiał takim zmarłym pochówku na cmentarzu przykościelnym, dzwonienia i udziału kantora — jak relacjonuje Hermann Freytag za kronikarzem Junkerem, założono więc nowy cmentarz za miastem, a do pogrzebów dzwoniono dzwonami z ratusza. Freytag zestawił te dzieje w 1905 roku z ksiąg miejskich Chojnic, opisując reformację w całym starostwie człuchowskim.

Reformacja przyszła do Chojnic razem ze szkołą. Kronika jezuicka zapisała, że starosta Latalski „wzniósłszy szkoły i bibliotekę ufundowaną na księgach heretyckich, wprowadził nauczycieli luterańskich dla kształcenia młodzieży — co uczynił także w Człuchowie i Debrznie, miastach tego samego starostwa”. Na szczycie budynku szkoły luterańskiej w Chojnicach wyryto datę jej postawienia: 1555. W tym samym roku miasto przyjęło konfesję augsburską. O wydarzeniu tym świadczył obraz, który wisiał później w kościele Świętej Trójcy: malowany w kształcie lichtarza, zawierał całą osnowę wyznania augsburskiego, a pod nią napis: „W tym 1555 roku Chojnice przyjęły konfesję augsburską”. Napis wyliczał imiennie ówczesnych rajców — burmistrzów Benedikta Scheplera, Christopha Reinickego i Paula Musolffa, kamerarzy Georga Wittego i Matthiasa Techego oraz pięciu członków rady.

Obraz wisiał w zborze do wielkiego pożaru 1742 roku. Panske zaznacza, że to wszystko, co o tym wydarzeniu przekazano w sposób pewny — reszta to „dowolne kombinacje”.

Pierwszym ewangelickim duchownym i reformatorem Chojnic był Eberhard Berent — Freytag zapisuje jego imię jako Elroterus — dominikanin, przeor konwentu w Chełmnie, który przybył tu z dwoma współbraćmi, porzucił zakon i przyjął naukę luterańską. Harnoch zapisuje, że objął farę świętego Jana w 1555 roku; ten sam rok podają Freytag i wykaz Rhesy z 1834 roku. Berent kierował gminą do śmierci w 1568 roku i spoczął pod ołtarzem świętej Marii Magdaleny w farze. Gdy na początku XVII wieku fara wróciła do katolików, jego szczątki wykopano i pogrzebano na cmentarzu przykościelnym, i to — jak pisze Freytag — dopiero na usilne prośby córki i z obawy przed rozruchami. Benwitz, za kroniką jezuicką, datuje ekshumację na 1624 rok, umieszcza nowy grób przy kaplicy świętej Anny i podaje imię córki — Agneta, jak jej matka.

Od 1567 roku drugim duchownym, komendarzem, był Peter Taubenheim z Fürstenwalde, aż do śmierci w 1590 roku. Drugi etat duchownego istniał w Chojnicach według Harnocha od 1562 roku, wygasł w 1830 roku, a w 1853 przywrócono go jako posadę duchownego pomocniczego. Po Berencie urząd objął Bernt Alfter; od 1580 roku, gdy zachorował, pomagał mu jako adiunkt dotychczasowy nauczyciel David Rast, zmarły w 1588 roku, a po nim Johann Neuhoff, który w 1600 roku został następcą Alftera. Komendarzem po Taubenheimie został w 1591 roku magister Kaspar Schumann, urodzony w Chojnicach w 1566 roku. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Seidla (1705) i Hevelkego (1738). Wszystkich duchownych aż do połowy XVIII wieku wymienia spis z 1753 roku, podany niżej jako rozwijany wykaz.

Ten sam spis, uzupełniony krótkimi notami o każdym duchownym, ogłoszono bez nazwiska autora w 1755 roku w lipskim zbiorze „Preußische Lieferung”. Hans-Christoph Surkau, wydawca pism Goedtkego, przedrukowuje ten tekst jako pracę Goedtkego. Według tych not Taubenheim miał wygłaszać kazania na przemian z plebanem, tydzień po tygodniu, a David Rast był od 1560 roku rektorem szkoły parafialnej. Christian Gröning z Templina w Marchii objął rektorat tej szkoły w 1604 roku i zachował go także po wyborze na następcę plebana Möllera; dożył oddania fary. Johann Pischelius musiał opuścić urząd w Szawałdzie (Schadwalde) na Wielkich Żuławach Malborskich z powodu wielkiego prześladowania ze strony ekonoma Jerzego Kostki; w Chojnicach nauczał gminę ewangelicką najpierw w szpitalnym kościele Świętego Ducha, a potem w miejskim kościele Świętej Trójcy.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 216) Pischelius został 30 marca 1611 roku powołany na drugiego wikarego do zboru chojnickiego i zmarł w Chojnicach w 1631 roku. Georga Melchiora Gerheusera, syna Melchiora, rektora w Ansbachu, wysłano w 1645 roku na colloquium charitativum do Torunia; za jego czasów i za Techeniusa całkiem zanikły dawne tytuły plebana i komendarza. Glagov popadł najpierw w spory z duchownym z Debrzna Martinem Vanselowem, potem ze swoim późniejszym pomocnikiem Danielem Siebertem, a w końcu z chojnickim rajcą, magistrem Christophem Hoppem, aż usunięto go z urzędu. David Spielenberger często rozmawiał o sprawach wiary z chojnickimi jezuitami i popadł za to nawet w klątwę kościelną.

Pastora Christiana Goedtkego obłożono ekskomuniką z powodu niejakiego Speora, który przeszedł z Kościoła ewangelickiego do rzymskiego, a potem wstąpił do jezuitów; Goedtke zmarł na zarazę, którą w grudniu 1704 roku przywlekli do miasta chorzy i ranni Szwedzi. Miejsce po Joachimie Ernście Horlitzu, powołanym w 1706 roku do kościoła Bożego Ciała w Gdańsku, długo stało puste z powodu wielu niepokojów wewnętrznych, a nawet zewnętrznych, zanim wybrano Johanna Wilckego; w czasie zarazy 1711 roku przez ponad trzy miesiące sam sprawował cały urząd w gminie. Johanna Daniela Hevelkego, który nauczył się polskiego w Toruniu, wezwano pismem z 4 marca 1744 roku do kościoła Krzyża na toruńskim Starym Mieście, ale władze Chojnic wyprosiły u właściwych instancji, by go zostawiono.

Tabela szkół, którą Waschinski ułożył z wizytacji, podaje, że kościół katolicki pozostawał w rękach protestantów od 1555 do 1618 roku, a szkoła ewangelicka miała ziemię za cmentarzem. Według inwentarza zabytków luteranie musieli jednak zwrócić katolikom farę już w 1616 roku, a w 1618 roku — kaplicę świętego Jerzego; nabożeństwa przenieśli do kościoła szpitalnego, który okazał się za mały. 27 sierpnia 1620 roku poświęcono na kościół górne piętro starego, średniowiecznego ratusza, a w 1623 roku przebudowano na świątynię cały budynek; obok wzniesiono nowy, mniejszy ratusz. Z przebudowanego ratusza powstał kościół Świętej Trójcy. 13 lipca 1623 roku spisano protokół potwierdzający prawo do nabożeństw według wyznania augsburskiego.

W 1617 roku powstała nowa ewangelicka szkoła miejska po południowej stronie muru miejskiego, w 1623 otwarto szkołę jezuicką, a szkoła ewangelicka przetrwała z drobnymi przerwami do czasów pruskich.

Isaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, opisał w rękopisie z 1734 roku, doprowadzonym do 1762 roku, dzieje kościelne tego miasta. Jego rękopisy miał N. G. Benwitz z Chojnic, który około 1837 roku ułożył z nich opracowanie. Według Goedtkego po zajęciu całego ratusza wejścia przebito na parterze. Tam stanęły ławki, ołtarz, ambona, chrzcielnica, konfesjonał i zakrystia, a organy i empory dla mężczyzn urządzono w górze.

W 1623 roku posłowie miasta prosili przebywającego w Gdańsku Zygmunta III o zatwierdzenie tych nabożeństw. Pisemnej decyzji nie dostali, tylko ustną zgodę w obecności sekretarza koronnego. Spisali ją sami 13 lipca, a podpisał jako świadek kawaler maltański Nowodworski. Proboszcz Dorengowski protestował w imieniu arcybiskupa: ratusz jest budynkiem królewskim, a szlachta człuchowska ma w nim sąd ziemski i księgi sądowe.

W 1621 roku rada założyła przed Bramą Gdańską nowy cmentarz, powiększony w 1643 roku. Dwaj członkowie rady postawili na nim własnym kosztem kaplicę do składania zwłok. Dorengowski oprotestował ją 8 listopada 1623 roku, a arcybiskup prosił starostę Weihera 3 stycznia 1624 roku o wstrzymanie budowy. Rok później kaplicę rozebrano, a materiał, według ugody z 1625 roku, w połowie sprzedano, w połowie podarowano proboszczowi. Już w 1630 roku odprawiano na cmentarzu kazania polowe i pogrzebowe. Po spaleniu kościoła świętego Ducha pastorzy głosili je latem pod drzewami, z ambony przymocowanej do wielkiej lipy. Od 1697 roku mówili przy stole pod drzewem, a od 1704 roku kazania ustały.

Losy chojnickich duchownych z połowy XVII wieku zna się z akt gdańskiego Ministerium, które streścił Eduard Schnaase. W 1651 roku zbór miał dwóch duchownych, Georga Melchiora Gerheusera i Christiana Techeniusa; obaj zmarli w 1657 roku na zarazę. W tej samej zarazie wymarła cała rada miejska poza dwoma członkami. Nowy pastor, Christian von Holten, wygłosił kazanie próbne w niedzielę Rogate 1657 roku; ordynowano go w Kołobrzegu, bo droga do Gdańska była niebezpieczna, a powołanie do Chojnic dostał 1 września 1657 roku. W grudniu tego roku pożar strawił dużą część miasta i częściowo kościół; według Benwitza ocalał tylko mały domek na murze miejskim. Nabożeństwa długo odprawiano w spalonym ratuszu, a von Holten głosił je pod gołym niebem i mieszkał w starej wieży.

Gdy w niedzielę Cantate 1658 roku wytknął z ambony burmistrzowi Leonhardowi Wolffowi, że stawia własny dom, a dachu kościoła nie naprawia, i zapytał, gdzie są pieniądze z zapisów na kościół i szkołę, rada zwolniła go 14 czerwca 1658 roku. Gdańskie Ministerium uznało 10 lipca zwolnienie za bezprawne, a 23 sierpnia 1658 roku von Holten odczytał z ambony przeprosiny i wrócił na urząd.

W 1659 roku ustąpił z powodu choroby płuc; następcą został Michael Glagov, a drugim duchownym od 1663 roku Daniel Siebert. Rada chciała, by odbudowany kościół poświęcił Siebert, co poróżniło obu duchownych. Odbudowaną świątynię poświęcono w 1665 roku i od pierwszego dnia Zielonych Świąt znów służyła gminie; o samej odbudowie nie zachowały się ani wiadomości, ani rachunki. Siebert zmarł 20 stycznia 1667 roku, rada zwolniła Glagova, a 22 maja 1667 roku urząd objął Georg Stephani, dotąd pastor w Białym Borze.

Z wyposażenia sprzed wielkiego pożaru źródła wymieniają kilka przedmiotów. W 1626 roku urodzony w Chojnicach magister lipski Caspar Schumann, zmarły w Lipsku 29 września 1633 roku, podarował ewangelickiemu kościołowi miejskiemu srebrny, złocony kielich. Odnotował to Titius za tutejszą księgą kościelną i odróżnił darczyńcę od imiennika z tego samego miasta, lubianego tu duchownego.

W 1689 roku dawny rektor tutejszej szkoły Peter Henning przysłał z rodzinnego Sybina srebrny, złocony kielich wysadzany szmaragdami, ważący 97 łutów; używano go jeszcze w 1837 roku. Benwitz zna też organy: nowe z 1672 roku i duże, o trzydziestu głosach, dwóch manuałach i pedale, postawione w 1739 roku za 5421 guldenów.

Wielki pożar 1742 roku strawił kościół wraz z ratuszem i domami przy rynku. Według Benwitza wybuchł w nocy przed niedzielą Jubilate, 15 kwietnia 1742 roku, i zostawił z kościoła tylko kamienne mury. Spłonęły organy z 1739 roku. Zbór przeniósł nabożeństwa do kościoła świętego Ducha, a zamiast organów służył odtąd stary, sześciogłosowy pozytyw z tego kościoła, aż w 1783 roku zastąpiły go nowe organy. Burmistrz Isaac Gottfried Goedtke zapisał w autobiografii, którą w 1763 roku ogłosił chojniczanin Johann Daniel Titius, profesor w Wittenberdze, że spaloną razem z kościołem szkołę miejską zaczęto odbudowywać 17 lipca 1743 roku, a otwarto uroczyście 12 marca 1744 roku.

Odbudowy kościoła prymas Szembek zakazał 30 sierpnia 1742 roku, a rozbiórkę spalonych murów zaczęto 29 sierpnia 1748 roku, wkrótce po jego śmierci. Mimo kolejnych zakazów i klątwy nową budowlę poświęcono 1 grudnia 1748 roku; była to pierwsza niedziela Adwentu, jak zapisał Goedtke. Kościół kosztował bez wystroju wnętrza 15 431 guldenów pruskich. Za poświęcenie wbrew protestowi duchowieństwa katolickiego miasto i radę obłożono karą. Klątwę zdjęto dopiero 18 sierpnia 1751 roku pod warunkiem, że miasto własnym kosztem odbuduje spaloną farę, co kosztowało je 10 700 guldenów.

Środków brakowało już po pożarze 1657 roku: w 1666 roku pastor Siebert pojechał na żądanie rady z jednym z mieszczan do Hamburga zbierać datki i wrócił chory. Spór po pożarze 1742 roku Goedtke opisuje ze strony miasta. Według jego relacji zakaz prymasa doręczył 19 września 1742 roku komendarz Mieliński, pod karą 1000 dukatów i klątwy. Miasto gromadziło materiały, by ruszyć z budową po śmierci prymasa, która nastąpiła 6 lipca 1748 roku. Konsystorz w Kamieniu zakazał budowy 9 września, a 2 października administrator archidiecezji Iwański zakazał jej pod karą 2000 dukatów i przeniósł sprawę do Łowicza. Klątwę zdjął w 1751 roku oficjał Chyliński w drugiej izbie ratusza. Siedział z nakrytą głową, bez krucyfiksu i bez klękania, bo rada była ewangelicka.

W 1734 roku gmina używała agendy pomorskiej, egzorcyzmu przy chrzcie, świec przy komunii i białych komży. Patronat miała rada, ale przy wyborze pastora głosowali wszyscy ewangeliccy mieszczanie.

Od chwili poświęcenia kościół Świętej Trójcy stał na rynku pod patronatem magistratu. Titius pisał w 1763 roku, że w Chojnicach są dwa kościoły luterańskie i trzy katolickie, a trzej burmistrzowie i cała rada od czasów reformacji pozostają ewangelikami i nie przyjęli do swego grona ani jednego katolika. Inwentarz zabytków z 1887 roku określa ewangelicki kościół parafialny na rynku jako budowlę skromną, wzniesioną na nowo po pożarze 1742 roku w prostych formach tynkowanych. Benwitz podaje wymiary świątyni w stopach: 112 stóp długości, 44 stopy szerokości i 33 stopy wysokości, a wieży po chorągiewkę — 115 stóp. Wieża kościoła stała według Harnocha od strony południowej. W pieczęci kościoła umieszczono słońce, księżyc i gwiazdy z łacińskim napisem odnoszącym się do Trójcy.

Z inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza wyposażenie kościoła: chrzcielnicę z Grupą Chrztu w Jordanie wykonał w 1752 roku Johann Georg Everbeck, ambonę ufundował w 1776 roku burmistrz Chojnic z żoną (inicjały E.S. i A.D.S. z domu Plesingen), a jednomanuałowe organy o jedenastu głosach zbudowała w 1783 roku firma B. Grünberga ze Szczecina. Ołtarz z XVIII wieku, ze scenami Ostatniej Wieczerzy, Ukrzyżowania i Zmartwychwstania, był według Bireckiego jedynym w regionie klasycznym ołtarzem luterańskim tego typu.

W 1837 roku w obu kościołach ewangelickich były także dwie mosiężne misy chrzcielne z napisami i figurami, według Benwitza z XIV wieku. Benwitz, piszący z rękopisów Isaaca Gottfrieda Gödtkego, zna też w kościele Świętej Trójcy kopię obrazu-świecznika z 1740 roku, przechowywaną do 1820 roku w kościele świętego Ducha. Harnoch widział w kościele pod koniec dziewiętnastego wieku wizerunek z 1740 roku, przedstawiający Reformację Lutra w kształcie siedmioramiennego świecznika, którego każde ramię niosło trzy obrazy ukazujące treść kolejnych artykułów konfesji augsburskiej. Opisuje też jego podstawę: przedstawiała pokój westfalski, po prawej stała postać Jana Fryderyka Stałego z berłem w prawej ręce i laską Mojżesza w lewej, a po lewej Luter z laską Aarona w prawej ręce i Biblią w lewej. W kościele obok tego wizerunku Harnoch widział portret Lutra.

Dzwonów nie zawieszono przy świątyni: służyła za dzwonnicę Brama Człuchowska, jedyna ocalała brama miejska. Jej wieżę, na rzucie kwadratu o boku 9,8 metra, przebudowano wewnątrz i przykryto drewnianymi stropami; właśnie temu brama zawdzięcza swoje zachowanie. Według Benwitza dwa dzwony gminy ewangelickiej wisiały na wieży Bramy Człuchowskiej już w 1627 roku, kiedy przepadły w pożarze miasta z 10 kwietnia, i w 1629 roku zastąpiono je nowymi; jeden z nich, największy, ważący 18 cetnarów i 80 funtów, przelano w 1727 roku.

Według Gödtkego, za którym idzie Uppenkamp, wieża bramy wraz z dzwonami kościoła ewangelickiego ocalała w pożarze miasta w 1742 roku. Mały dzwon na wieżyczce kościoła sprawiono w 1755 roku. Od 1835 roku dużymi dzwonami nie dzwoniono, bo obawiano się, że wieża bramy się zawali, a za dzwonienie przy pogrzebach gmina płaciła kościołowi drugiego wyznania. Według inwentarza zabytków z 1887 roku oba dzwony, które wisiały wtedy w bramie, pochodziły z początku dziewiętnastego wieku. Mały dzwon odlał w 1851 roku chojnicki ludwisarz Heinrich Zeller, a dwa dalsze kupiono w 1889 roku z pomocą Towarzystwa Gustawa Adolfa.

28 lipca 1939 roku saski dziennik „Illustriertes Tageblatt”, w zestawieniu doniesień o położeniu Niemców w Polsce, drukowanym w ostatnich tygodniach przed wybuchem wojny, podał, że w kościele ewangelickim w Chojnicach polscy robotnicy miejscy zdjęli w tych dniach dzwon z wieży, nie powiadamiając o tym władz kościelnych; gazeta nie wyjaśniła, o którą wieżę chodziło.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom I, 1880) podaje, że w 1870 roku Chojnice liczyły 6370 mieszkańców, w tym 3500 ewangelików i 2450 katolików, a miasto było siedzibą superintendenta luterańskiego. Urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku notował w mieście 449 prywatnych domów mieszkalnych i 6238 mieszkańców, w tym 3540 ewangelików i 2247 katolików. Inwentarz zabytków liczy w całym powiecie chojnickim 48 764 mieszkańców, w tym 37 202 katolików i 11 562 ewangelików. Tetzner opisuje pas mowy kaszubskiej ciągnący się od zachodniej części powiatu chojnickiego aż pod samo miasto. Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku daje miarę parafii: patronat magistratu, ołtarz i ambona snycerskiej roboty, organy o dwóch manuałach, pedale i dwudziestu pięciu głosach, nabożeństwo dwa razy w niedzielę, 8790 dusz, 250 chrztów, 60 ślubów, 4358 komunikantów i 172 pogrzeby rocznie.

Są to liczby całej parafii wraz z rozległym okręgiem wiejskim, sięgającym aż do wsi powiatu człuchowskiego, nie samych mieszkańców Chojnic. Według katalogu reklamowego firmy „A. Terletzki” z 1908 roku, ogłoszonego przez Wiktora Z. Łyjaka, prowadzony wówczas przez Eduarda Witteka zakład zbudował dla kościoła ewangelickiego w Chojnicach w 1905 roku organy o dwudziestu pięciu głosach i trzech połączeniach oktawowych. Po wyburzeniu starego ratusza i odwachu przy kościele wzniesiono w latach 1901–1902 nowy gmach administracji miejskiej przy północnej pierzei rynku. Benedykt Reszka podaje, że na początku dwudziestego wieku protestanci stanowili w Chojnicach zaledwie około 20 procent mieszkańców.

Kilka nazwisk tutejszych duchownych przechowała prasa. W lutym 1875 roku berlińska „National-Zeitung” podała w rubryce zgonów Laurę Annecke z domu Ehwalt, żonę superintendenta, z Chojnic. Jesienią 1878 roku pastor Willutzki z Chojnic miał wygłosić kazanie próbne w Skottau. W styczniu 1881 roku pastor Rübsamen z Mockrau został mianowany superintendentem diecezji chojnickiej. W 1883 roku zatwierdzono powołanie dotychczasowego pastora pomocniczego w Chojnicach Karla Zuwachsa na pastora kościoła ewangelickiego w Skarszewach. W marcu 1887 roku ogłoszono, że dotychczasowy pastor w Chojnicach Boit został mianowany pastorem dywizyjnym 21. Dywizji.

W 1910 roku pastor katedralny Simon z Kwidzyna, wyznaczony na pierwszą posadę pastorską w Chojnicach, został mianowany superintendentem diecezji chojnickiej; na początku 1913 roku superintendent i pierwszy pastor w Chojnicach Friedrich Simon otrzymał Order Orła Czerwonego. W grudniu 1930 roku chrześcijański dziennik „Aufwärts” doniósł, że z okazji 375-lecia ewangelickiej gminy kościelnej w Chojnicach odprawiono przy licznym udziale nabożeństwo jubileuszowe, na które delegacje wysłały liczne gminy ewangelickie i niemieckie stowarzyszenia z Pomorza; według gazety uroczystość stała się wyznaniem niemieckości.

W kwietniu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 5, s. 45), że w Chojnicach jest wolne stanowisko drugiego pastora, pod patronatem prywatnym. Dawało około 2100 marek oraz 450 marek odszkodowania za mieszkanie; zgłoszenia przyjmował magistrat, a pastora miały wybrać połączone organy gminy spośród trzech kandydatów przedstawionych przez magistrat.

12 marca 1911 roku wykonano w kościele oratorium Haydna „Stworzenie świata”. Miejscowy chór śpiewał pod dyrekcją organisty Kerkowa, grała Chojnicka Kapela Miejska, a partię archanioła Gabriela zaśpiewał wieloletni pastor tej parafii Hammer, wówczas duchowny w Grudziądzu. Wykonanie odnotowała prasa berlińska. Pastor Franz Krause z Chojnic był w okresie międzywojennym mężem zaufania Deutsche Vereinigung, organizacji politycznej mniejszości niemieckiej — tak podaje Elżbieta Alabrudzińska. Archiwum Państwowe w Bydgoszczy przechowuje akta metrykalne chojnickiej gminy ewangelicko-unijnej z lat 1823–1849 (zespół nr 394), a w aktach miasta Chojnic (zespół nr 1675) sprawy sreber gminy ewangelickiej i szkoły ewangelickiej.

Kościół nie doczekał końca wojny. 30 listopada 1939 roku niemieckie władze okupacyjne wydały rozporządzenie o jego zburzeniu, żeby uzyskać w centralnym punkcie miasta plac na zjazdy partyjne NSDAP. Miejscowym ewangelikom zaproponowano w zamian kościół gimnazjalny, na co się nie zgodzili, i sprawa się przeciągnęła — według opracowania dziejów Chojnic władze przystąpiły do rozbiórki 22 kwietnia 1941 roku. W niemieckich archiwach nie zachowała się żadna wiadomość o tym, co stało się z wyposażeniem. Kościoła nie zniszczyły działania wojenne; rozebrały go niemieckie władze okupacyjne.

W 2000 roku archeolodzy odsłonili na rynku kościelne podziemia i natrafili w nich na szczątki żołnierzy radzieckich. Wyjaśnił to mieszkaniec, który jako dziecko oglądał walki o miasto w lutym 1945 roku: czołg trafiony na środku rynku stanął w ogniu, a wyskakujących z niego czołgistów zastrzelił snajper; pochowano ich tam, gdzie padli, w odsłoniętych piwnicach dawnego kościoła.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kościół szpitalny, do którego luteranie przenieśli się w 1616 roku, to według Benwitza i inwentarza zabytków kościół świętego Ducha na Przedmieściu Człuchowskim, według Harnocha — świętego Jerzego; inne źródła podają zwrot fary w 1616 roku, a w 1618 — kaplicy świętego Jerzego. Benwitz, za zapiskiem pastora Kaspara Schumanna w jego kalendarzu domowym, datuje poświęcenie kościoła w ratuszu na niedzielę po świętym Bartłomieju 1620 roku (w opisie wyżej: 27 sierpnia). Harnoch datuje drugi etat duchownego na 1562 rok, choć Taubenheim objął go w 1567, a Benwitz pisze, że drugiej posady nie obsadzano już od odejścia pastora Mützella w 1811 roku. Pierwszy pożar kościoła Harnoch datuje na 1636 rok, inwentarz zabytków na 1657; rok 1657 potwierdzają Benwitz i Schnaase. W różnych miejscach Benwitz podaje jako dzień pożaru z 1657 roku 16, 18 i 20 grudnia.

Benwitz zapisuje też nazwisko pastora jako von Holzen i ujmuje jego urzędowanie inaczej: był pastorem od 1657 do 1663 roku, do 1659 sam, a potem z Glagauem jako drugim duchownym. Przy poświęceniu w 1748 roku Benwitz wspomina o „obu wieżach” kościoła, Harnoch zna jedną. Inwentarz zabytków przypuszcza, że dzwony zawieszono w Bramie Człuchowskiej przy odbudowie kościoła po pożarze 1657 roku, a Benwitz zna je tam już w 1627 roku. Samą rozbiórkę kościoła przekazy datują różnie: opracowanie dziejów Chojnic rozdziela rozporządzenie z 30 listopada 1939 i rozpoczęcie prac 22 kwietnia 1941 roku, inne mówią o przełomie 1939 i 1940 roku, a fotografia prasowa z rozbiórki nosi datę 17 kwietnia 1940.

🟡 „Posener Evangelisches Kirchenblatt” pisał już w grudniu 1939 roku: „Mit dem Abbruch hat man bereits begonnen” — z rozbiórką już zaczęto; dodawał, że gminie ewangelickiej do czasu budowy nowej świątyni przekazano kościół gimnazjalny. Słownik geograficzny podaje dla 1870 roku 3500 ewangelików na 6370 mieszkańców, czyli ponad połowę, a Reszka pisze, że na początku XX wieku protestanci stanowili około 20 procent mieszkańców; źródła nie wyjaśniają tej różnicy. Piotr Birecki (2021) wymienia barokowy kościół w Chojnicach wśród nielicznych kościołów ewangelickich wzniesionych w XVII wieku; według opisu wyżej kościół urządzono w latach 1620–1623 w przebudowanym ratuszu, po pożarze 1657 roku go odbudowano, a po pożarze 1742 roku nową budowlę poświęcono 1 grudnia 1748 roku.

🟡 Goedtke i Benwitz różnią się od innych źródeł w kilku sprawach. Michaela Jödego opis wyżej nazywa burmistrzem, Benwitz za Goedtkem rajcą (s. 260), a dekret z 1617 roku, przytaczany przy Człuchowie, mówi o domu rajcy M. Joedego w Człuchowie. Do Człuchowa i roku 1617 historyk wydający dokumenty w 1925 roku odnosi też dwie skargi łączone dawniej z Chojnicami; z dwóch skarg bez daty, „Querimonia”, Benwitz czerpie swój opis Chojnic (s. 260). Nową szkołę miejską opis wyżej datuje na 1617 rok, przypis do tekstu Goedtkego i Benwitz na 1618 (s. 160, 266). Odbudowę spalonej szkoły zaczęto według autobiografii Goedtkego 17 lipca 1743 roku, a według jego dziejów kościelnych szkołę postawiono 29 lipca (s. 162). Siebert zmarł według Goedtkego 20 stycznia 1667 roku, a według przypisu do jego tekstu, za rodowodem Buchholza, 14 lutego, z pogrzebem 20 lutego (s. 169).

W zarazie 1657 roku wymarła według Schnaasego cała rada poza dwoma członkami, a Benwitz wymienia wśród zmarłych dwóch burmistrzów, trzech rajców i sześciu ławników (s. 270).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 7446 ewangelików.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Chojnice”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 499–500; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 367, 368; N. B. Benwitz, „Historia kościelna miasta Chojnice” (Preussische Provinzial-Blätter 1837–1838), przekład H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P. P. Mynarczyk, „Zeszyty Chojnickie” 2014, nr 30, s. 89 nn; P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 17–18; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, streszczenie niemieckie; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”; Atlas historyczny miast polskich. Chojnice — opracowanie historyczne, Uniwersytet Mikołaja Kopernika; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9/2023; Chojnickie kościoły ewangelickie w czasach Reformacji, chojniczanin.pl; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361–368; „Kościół p.w. Św. Trójcy”, serwis Historia Chojnic (historiachojnic.com, dział „Lata międzywojenne”); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 430–431; E. Alabrudzińska, „Protestantyzm w Polsce w latach 1918–1939”, Toruń 2004, s. 298; M. Dereszyńska-Romaniuk, „Źródła do dziejów Kościoła ewangelickiego w zasobie Archiwum Państwowego w Bydgoszczy”, s. 429–439, s. 433, 437; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 480–491, 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 207, 214, 217, 219, 255; H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 63, 69–70, 76–77; N. G. Benwitz, „Kirchengeschichte der Stadt Konitz”, „Preußische Provinzial-Blätter” 18, Königsberg 1837, s. 548–562, i 19, Königsberg 1838, s. 22–39, 145–151, 233–251, 417–431; J. D. Titius, „Nachricht von den Gelehrten welche aus der Stadt Conitz des Polnischen Preußens herstammen, nach Herrn Hofrath Goedtkens Grundlage abgefasset”, Leipzig 1763, s. 5, 31, 60–61; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. XV, 75–79, 160–162, 169, 259–260, 266, 268–270, 273–274, 276; „National-Zeitung”, 13 lutego 1875 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 5 października 1878 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Tageblatt und Handels-Zeitung”, 28 stycznia 1881 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung”, 3 czerwca 1883 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung”, 16 marca 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 1 października 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 3 stycznia 1913 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Aufwärts”, 20 grudnia 1930 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); „Illustriertes Tageblatt”, 28 lipca 1939 roku, s. 2 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 57; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Gdańsk 1868, s. 40–41; „Evangelisches Predigtamt in der Stadt Conitz”, „Preußische Lieferung alter und neuer Urkunden, Erörterungen und Abhandlungen zur Erläuterung der Preußischen Geschichte und Rechte”, t. 1, Lipsk 1755, s. 598–608; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 216; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 5, s. 45 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Posener Evangelisches Kirchenblatt”, Poznań, rocznik 18, nr 3, grudzień 1939, s. 76.