Chojnice — kościół i szpital św. Jerzego (epizod ewangelicki 1555–1618)

Szpital i kościół przyszpitalny świętego Jerzego stały na Przedmieściu Gdańskim, przed Bramą Kamieńską. Dokładne położenie budowli nie jest znane. Kościół spłonął w 1656 roku i nie został odbudowany, a mapy z dwudziestego wieku go nie pokazują. W całym mieście na arkuszu Messtischblattu 2371 Konitz nie ma ani jednej sygnatury cmentarza, choć cmentarze w Chojnicach istniały.

Fundacja pochodzi z czasów wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode, sprawującego urząd w latach 1351–1382; dokładny rok nie jest znany, a inwentarz zabytków notuje kaplicę po raz pierwszy w 1385 roku. Wraz z kościołem powstały szpital i cmentarz.

Fankidejski opisuje budowlę: wzniesiono ją w konstrukcji ryglowej, pokryto dachówką, a w małej wieży wisiał jeden dzwon. Wewnątrz była posadzka ceglana i sufit z desek, a w rzeźbionym, złoconym ołtarzu stała pięknie wykonana figura świętego Jerzego. W obszernym szpitalu mieszczono licznych ubogich; początkowo chodzili oni co dzień na modlitwę do pobliskiego kościółka, a duchowny z fary przybywał tu z mszą tylko od czasu do czasu. Zmienił to mieszczanin Marcin Ditlef, który w 1385 roku ufundował przy świętym Jerzym osobną posadę wikarego. Zatwierdził ją wielki mistrz Konrad Zöllner von Rothenstein — według Fankidejskiego w następnym, 1386 roku, według inwentarza zabytków jeszcze w 1385.

Zachowany dokument erekcyjny wylicza obowiązki wikarego: codziennie odprawiać mszę w kaplicy, udzielać sakramentów chorym i ubogim oraz odprowadzać zmarłych do grobu; za to miał pobierać 10 grzywien rocznie i mieszkać stale przy kaplicy.

N. G. Benwitz z Chojnic, który około 1837 roku ułożył dzieje miasta z rękopisów burmistrza Isaaka Gottfrieda Goedtkego, luteranina, podaje szczegóły tej fundacji. Mieszczanin zapisał szpitalowi 100 grzywien, a z odsetek opłacano wikarego; pierwszym był Johann Ditrichswald. Aby nie uszczuplić praw proboszcza, dozwolono tylko jedną cichą mszę dziennie, bez nowych świąt i mszy śpiewanych. W dzień świętego Jerzego proboszcz śpiewał mszę sam i dzielił się ofiarą z wikarym. Prawo obsady wikariatu dostała rada.

W 1386 roku wielki mistrz pozwolił szpitalowi brać rocznie po pół pręta drewna opałowego z okręgów człuchowskiego i tucholskiego.

Po przyjęciu przez radę miejską wyznania augsburskiego w 1555 roku kościół znalazł się — obok fary i świętego Ducha — w rękach ewangelików i pozostawał w nich przez ponad sześćdziesiąt lat. Harnoch zapisuje, że po utracie fary w 1616 roku nabożeństwa przeniesiono do kościoła szpitalnego świętego Jerzego, a w 1620 roku urządzono je na górnym piętrze ratusza. Benwitz i inwentarz zabytków podają natomiast, że ewangelicy przenieśli wtedy nabożeństwa do kościoła świętego Ducha na Przedmieściu Człuchowskim.

Gdy w 1616 roku katolicy odzyskali farę, archidiakon zażądał także obu kościołów szpitalnych. Dekretem starosty człuchowskiego Jana Weihera z 1 marca 1618 roku proboszczowi chojnickiemu przysądzono gmach szkolny oraz szpital świętego Jerzego z kościołem; przekazanie nastąpiło 30 kwietnia, a do ksiąg sądowych człuchowskich wpisano dekret 3 maja 1618 roku. Kościół świętego Ducha pozostał wówczas przy mieście — z dwóch zespołów szpitalnych ewangelicy utrzymali jeden.

Po 1618 roku zmiany objęły także okolicę. Od 1620 roku na parafie dekanatu człuchowskiego zaczęli oddziaływać jezuici z Chojnic, a do 1721 roku wiele okolicznych miejscowości wróciło do katolicyzmu. Według Reszki na początku dwudziestego wieku protestanci stanowili w Chojnicach 20 procent mieszkańców, podczas gdy w sąsiednim powiecie człuchowskim — 80 procent. Inne źródła podają dla powiatu człuchowskiego mniejszą przewagę: według Jana Wilda w 1910 roku mieszkało w nim 34 200 ewangelików, czyli 51 procent ludności, a inwentarz zabytków, liczący ludność o pokolenie wcześniej, podaje 37 019 ewangelików na 66 972 mieszkańców; dla powiatu chojnickiego ten sam inwentarz notuje 11 562 ewangelików na 48 764 mieszkańców.

Podczas drugiej wojny północnej świątynia spłonęła 14 maja 1656 roku, dwa dni przed pożarem kościoła świętego Ducha i całego Przedmieścia Człuchowskiego, i nigdy jej nie odbudowano. Benwitz pisze, że w 1837 roku miejsce po kościele wyznaczała jeszcze murowana kolumna, postawiona w 1740 roku w miejsce dawnego drewnianego krucyfiksu — najpierw z figurą świętego Jana Nepomucena, w 1837 roku z promienistym krzyżem; teren szpitala i domu wikariusza zabudowano stodołami i domami, a później także karczmą.

Ubogich przeniesiono w 1538 roku, za zgodą arcybiskupa i z braku środków na utrzymanie, do szpitala świętego Ducha; wrócili po oddaniu szpitala katolikom w 1618 roku. Proboszcz Dorengowski wysuwał potem wobec miasta żądania co do dochodów tego kościoła, a spór zakończyła ugoda z 6 sierpnia 1626 roku. Osobnego duchownego już nie było, proboszcz fary odprawiał tu czasem nabożeństwo, a Jan Banner był ostatnim, który tytułował się „Praepositus apud S. Georgium”. Na terenie po szpitalu stały domy z szynkami. Wizytator arcybiskupi nakazał w 1713 roku usunąć szynki i odbudować szpital, ale proboszcz tego nie wykonał. Domy spłonęły 11 listopada 1718 roku, odbudowano je w 1720 roku z szynkiem i sklepikiem, a po pożarze 1742 roku znów, z karczmą.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W źródłach różnie wskazuje się, kto podłożył ogień: inwentarz zabytków mówi o pożarze przedmieścia wraz ze szpitalem podczas oblężenia miasta zajętego przez Szwedów, Słownik geograficzny obciąża szwedzkiego generała Horna, Benwitz, który pożar Przedmieścia Człuchowskiego 16 maja przypisuje polskim żołnierzom, pisze, że katolicy „takim sposobem” utracili 14 maja kościół świętego Jerzego wraz ze szpitalem, a Fankidejski przedstawia rzecz jeszcze inaczej — według niego luteranie musieli ustąpić z kościółka w 1616 roku, a w 1656 zburzyli go Szwedzi. W innym miejscu Benwitz wskazuje sprawcę z nazwiska: polski pułkownik Johann Weyher kazał 14 i 16 maja 1656 roku spalić oba przedmieścia z kościołami, spichrzami, karczmami i wiatrakami, „ze strachu przed Szwedami”.

Benwitz w jednym miejscu datuje spalenie kościoła świętego Jerzego na 14 marca 1656 roku, w innym — na 14 maja. Inwentarz zabytków umieszcza dawną kaplicę świętego Jerzego ze szpitalem przed Bramą Gdańską (Danziger Thor); w innych opisach jest to Brama Kamieńska.

🟡 Benwitz różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Fundatora zapisuje jako Martina Dilifa (s. 293), opis wyżej jako Marcina Ditlefa. Przywilej zatwierdzający fundację, zachowany w archiwum miejskim, datuje na dzień Obrzezania Pańskiego 1385 roku w Malborku (s. 293), zgodnie z rokiem inwentarza zabytków; Fankidejski ma 1386 rok. Do wersji o sprawcy pożaru z 1656 roku dochodzi list proboszcza Jana Bannera z 1661 roku, zachowany w archiwum miejskim, który obciąża samo miasto (s. 287).

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 368; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 326–327 (Prepozytura świętego Jerzego); P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925; N.B. Benwitz, „Historia kościelna miasta Chojnice” (Preussische Provinzial-Blätter 1837–1838), przekład H. Pietruch-Stoltmann, oprac. P.P. Mynarczyk, „Zeszyty Chojnickie” 2014, nr 30, s. 89 nn; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, 2008; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9 (250)/2023, s. 12; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361, 368 i 387; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, Warszawa 1880, hasło Chojnice; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 2371 Konitz; N. G. Benwitz, „Kirchengeschichte der Stadt Konitz”, „Preußische Provinzial-Blätter” 18, Königsberg 1837, s. 548–562, i 19, Königsberg 1838, s. 22–39, 145–151, 233–251, 417–431; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 259, 276, 287, 292–293.