Chojnice — kościół Ścięcia św. Jana Chrzciciela (epizod luterański 1555-1616)

Gotycki kościół farny pod wezwaniem Ścięcia świętego Jana Chrzciciela stoi przy ulicy Myśliboja i należy do najstarszych świątyń Pomorza. Jest to budowla halowa, trójnawowa i czteroprzęsłowa, z prezbiterium zamkniętym trzema bokami ośmioboku i wbudowaną wieżą zachodnią o boku około 11,6 metra. Długość w świetle wynosi 37 metrów, z wieżą 45,4 metra, szerokość 19,4 metra, wysokość 14,6 metra. Źródła nie są zgodne co do metryki budowli: inwentarz zabytków datuje prezbiterium na około 1340 rok, a ukończenie całości — na około 1360, natomiast Jakub Fankidejski powtarza starszą tradycję, według której mury stawiał książę Sambor w latach 1203–1205. Tę samą tradycję przekazują Harnoch, według którego miasto i kościół założono w 1204 albo 1205 roku, oraz Słownik geograficzny, mówiący o fundacji Sambora I z 1205 roku.

Legendę o wypędzeniu chojnickich augustianów przez heretyków — a nawet o ich wymordowaniu — obalił już w siedemnastym wieku katolicki proboszcz Chojnic Jan Banner. Sporządzając w 1663 roku wyciąg ze starej księgi rachunkowej swojego kościoła, ustalił, że zakonnicy już w 1518 roku sprzedali kielichy własnego kościoła i zaczęli opuszczać klasztor, a w 1527 roku jeden z nich — według historyka, który w 1925 roku omówił ten wyciąg, być może ostatni — sprzedał klasztorny ogród. Banner wykazał też na podstawie tej samej księgi, że katolickie nabożeństwa odbywały się w jego kościele bez przerwy aż do 1555 roku. Zakonnicy wrócili później na dawne miejsce, zastali kościół i klasztor w gruzach i około 1628 roku wznieśli nowy, drewniany kościół.

Sam klasztor, założony jeszcze za książąt pomorskich około 1265 roku i odnowiony w 1356 przez wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode, przetrwał zresztą Reformację o dwa i pół stulecia: zamknął go dopiero rząd pruski w 1819 roku, a kościół zamieniono wtedy w konwikt dla ubogich gimnazjalistów i mieszkanie nauczyciela religii.

Gdy w połowie szesnastego wieku Reformacja dotarła do Chojnic, na wyznanie augsburskie przeszli zarówno burmistrzowie i rajcy, jak i ogół mieszczan, tak że wszystkie tutejsze kościoły wraz z kaplicą zamkową znalazły się w rękach luteranów. Zdaniem historiografii niemieckiej Reformacja zwyciężyła w mieście w ciągu zaledwie pięciu lat, między rokiem 1545 a 1550, a pełnej legalizacji zboru luterańskiego dokonał król Zygmunt August w 1555 roku. Harnoch przesuwa przejęcie fary jeszcze wcześniej, na 1535 rok, i wiąże je z kazaniami chojniczanina Caspara Geßckego, który studiował w Lipsku i tam został pozyskany dla nauki ewangelickiej. Inwentarz zabytków stwierdza natomiast wprost, że nie zachował się przekaz o tym, kiedy Reformacja znalazła wstęp („Wann die Reformation Eingang fand, ist nicht überliefert”), i za pierwszą pewną datę bierze rok 1555, kiedy przybył pierwszy duchowny ewangelicki.

W tle tych wydarzeń pozostaje pamięć o proboszczu, księdzu Schnitskim, zabitym w 1555 roku na cmentarzu katolickim, oraz o pasie parafii ewangelickich, które jeszcze długo otaczały miasto: w Chojniczkach, Krojantach, Jeziorkach i Nowej Cerkwi.

Reformacja przyszła do Chojnic razem ze szkołą. Kronika jezuicka zapisała, że starosta Latalski „wzniósłszy szkoły i bibliotekę ufundowaną na księgach heretyckich, wprowadził nauczycieli luterańskich dla kształcenia młodzieży — co uczynił także w Człuchowie i Debrznie, miastach tego samego starostwa”. Że szkołę luterańską postawiono w Chojnicach w 1555 roku, potwierdza rzecz materialna: na szczycie budynku wyryto tę właśnie datę.

Dwa twierdzenia o chojnickiej Reformacji, powtarzane za dawniejszą literaturą, historyk wydający dokumenty tych ziem odrzucił już w 1925 roku. Pierwsze: że Zygmunt August wystawił w 1555 roku miastu list konfirmacyjny i przywilej na swobodne odprawianie nabożeństw luterańskich — to „nie zasługuje zupełnie na wiarę”, bo Chojnice, jak mało które miasto, przechowywały wszystkie swoje przywileje z największą troskliwością i taki dokument by się zachował.

Drugie: opowieść jezuickiej „Historia Residentiae Choinecensis” o wypędzeniu chojnickiego proboszcza wraz z sześcioma wikariuszami przez Stanisława Latalskiego — kronikę ułożono dopiero krótko przed 1686 rokiem; Stanisław w 1555 roku nie był jeszcze starostą człuchowskim, był nim bowiem jego ojciec Janusz, co potwierdza chojnicka księga radziecka w archiwum gdańskim; wreszcie kilka wierszy dalej ta sama kronika pisze, że ów proboszcz nadal publicznie nauczał na ulicach. Zamordowanie proboszcza w 1555 roku ten sam autor przyjmuje za fakt, ale zapisuje jego nazwisko w formie Schnitke. Hermann Freytag, piszący dwadzieścia lat wcześniej, nazywa go Schinckim i uważa śmierć proboszcza w tumulcie na cmentarzu za możliwą, choć żadne źródło współczesne o niej nie wspomina.

Podkreśla przy tym, że lista rady miejskiej z 1555 roku zawiera te same nazwiska co lista z 1550 roku, więc starosta nie usuwał z rady katolików, jak twierdzi kronika jezuicka. Rada nie odebrała też proboszczowi beneficjum: katoliccy proboszczowie, przedstawiani przez króla, zachowali sześć włók kościelnych, ale nie mieli ani gminy, ani kościoła. Po Janie Wissoczkim, zmarłym w 1572 roku, probostwo otrzymał chojniczanin Jakub Teche, wykształcony w Lipsku i Frankfurcie, ale katolik (instytucja 19 czerwca 1572 roku, zmarł w 1579), a po nim — z prezenty Stefana Batorego z 10 grudnia 1579 roku — luterański proboszcz Człuchowa Jan Elhard. Benwitz, idący za Gödtkem, podaje imię i nazwisko ostatniego katolickiego plebana: Balthasar Lewalt.

Stare księgi parafialne nazywają go Schinkim i piszą, że mieszczanie zabili go na cmentarzu, ale Gödtke uważał za bardziej prawdopodobne, że pleban, nie mając już słuchaczy ani dochodów, opuścił miasto.

Inwentarz zabytków z 1887 roku odtwarza przejęcie chojnickiej fary: od 1555 roku, gdy pojawił się tu pierwszy duchowny ewangelicki, fara i dwa kościoły szpitalne były w rękach ewangelików; w 1599 roku zaczął się proces o farę, zakończony jej oddaniem w 1616, a dwa lata później zwrócono katolikom także kaplicę świętego Jerzego ze szpitalem. Fara pozostawała w rękach protestantów przeszło sześćdziesiąt lat, do 1616 roku, gdy odebrano ją luteranom. Zwrot upamiętnił napis umieszczony w kościele: „Templum hoc a secta Lutheri anno 1555 occupatum, recuperatum a catholicis anno 1616”. Proces o farę zaczął się w 1599 roku, a doprowadził go do końca Jan Dorengowski, proboszcz chojnicki i oficjał kamieński, od 1612 roku proboszcz także w Tucholi. Największą w tym zasługę mieli, jak zapisał Fankidejski, właśnie on oraz jego rodzony brat, sędzia tczewski, mający swój pomnik w prezbiterium.

Ta sama rodzina ufundowała później chojnickich jezuitów — oddając im dobra Dorengowice, Moszczenicę, Angowice i 18 włók w Niedźwiedziu — oraz bursę dla siedmiu ubogich uczniów. Jezuici przybyli do miasta w 1620 roku, a godność kolegium nadał im arcybiskup Wężyk w 1630.

Isaak Gottfried Goedtke, burmistrz Chojnic, luteranin, opisał w rękopisie z 1734 roku, doprowadzonym do 1762 roku, dzieje kościelne miasta. Według niego proboszcz Jan Nowodworski, gdy rada odmówiła mu fary, pozwał miasto w latach 1599–1602 sześć razy przed dwór Zygmunta III. W końcu starosta Bartłomiej Tylicki nakazał 15 października 1603 roku oddać kościół w dwa tygodnie. Rada się odwołała, a Nowodworski zrzekł się probostwa. Sprawę podjął w 1612 roku Dorengowski i 9 sierpnia 1613 roku uzyskał wyrok pod karą 30 000 dukatów. Po ugodzie z 9 lipca 1616 roku rada oddała farę 24 sierpnia. N. G. Benwitz z Chojnic, który około 1837 roku ułożył z rękopisów Goedtkego dzieje miasta, zapisuje za nim, że nie obyło się bez zajść: dzwoniono nie w porę, wybito okna, a proboszcza znieważono. Kronika jezuicka, jak zaznacza Benwitz, mówi o szturmie na kościół i o zajściach aż do 1618 roku.

Prawną stronę sporu o farę przedstawia artykuł o królewskiej prezencie i arcybiskupiej instytucji chojnickich proboszczów, ogłoszony bez nazwiska autora w 1755 roku w lipskim zbiorze „Preußische Lieferung”. Hans-Christoph Surkau, wydawca pism Goedtkego, umieszcza go w wykazie prac, które Goedtke według własnych słów napisał i ogłosił drukiem. Autor zaznacza, że królowie polscy mieli w Chojnicach prawo przedstawiania proboszcza, a arcybiskupi gnieźnieńscy prawo jego ustanowienia, i wykonywali je także wtedy, gdy w farze głoszono publicznie naukę według wyznania augsburskiego, choć przedstawiani wówczas księża katoliccy nie odprawiali tu nabożeństw ani nie sprawowali duszpasterstwa w gminie.

Przytacza w całości łacińskie dokumenty: prezentę Jakuba Techego, wystawioną w Warszawie 1 czerwca 1572 roku, jego instytucję, udzieloną po złożeniu przez niego przysięgi na wiarę katolicką według kanonów soboru trydenckiego, prezentę Jana Elharda z 1579 roku oraz list Zygmunta III do rady miasta z 15 kwietnia 1599 roku. Król pisze w nim, że wie między innymi od arcybiskupa Stanisława Karnkowskiego, iż parafia chojnicka od dawna nie ma prawowitego proboszcza, i nakazuje oddać farę z jej dobrami i dochodami duchownemu, którego na nią przedstawił. Autor przypuszcza, że w tym liście, inaczej niż w dwóch wcześniejszych prezentach, nie wymieniono poprzedniego proboszcza dlatego, że Elhard przeszedł z Kościoła rzymskiego do ewangelickiego; do tego czasu gmina ewangelicka cieszyła się zupełnym spokojem.

Przytoczona w artykule informacja spisana w 1625 roku podaje, że reformację przeprowadzono w Chojnicach około 1550 roku i że proboszczowie, z wyjątkiem Elharda, byli katolikami, lecz zostawiali mieszczanom swobodę nabożeństw według wyznania augsburskiego. Po wyroku z 1613 roku sprawę wykonania toczono jeszcze przed sądem wojewody pomorskiego w Tucholi i w Starogardzie, a 10 czerwca 1615 roku w Tucholi podwojono karę pod groźbą banicji.

Według sprawozdania dwóch przysięgłych woźnych przed sądem miejskim i grodzkim w Człuchowie kościół szpitalny świętego Jerzego wraz ze szkołą i dwoma domkami oddano proboszczowi Dorengowskiemu 30 kwietnia 1618 roku. Wydano mu też całe wyposażenie fary: naczynia liturgiczne, szaty oraz księgi drukowane i rękopiśmienne, a spis tych rzeczy obie strony podpisały dwukrotnie, 24 sierpnia 1616 i 6 sierpnia 1626 roku.

Powrót fary do katolików nie był powrotem do dawnego stanu. Bractwo księży pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia upadło, dekanat przestał istnieć, a dochody, wystarczające dawniej na ośmiu i więcej duchownych przy farze — Słownik geograficzny mówi o około dziesięciu — zmalały tak, że nie starczyły dla jednego. Przez dłuższy czas Chojnice nie mogły utrzymać własnego proboszcza, który z odległej filii w Powałkach dojeżdżał do miasta z nabożeństwem, żywiony przez okoliczną szlachtę. Prócz dwóch kaplic przy farze, Dorengowskich i świętej Marii Magdaleny, miasto utraciło wtedy trzy kościoły. Ewangelicka szkoła miejska spłonęła w 1627 roku.

Rodzinę, która przeprowadziła odzyskanie kościoła dla katolików, dokumentują tu przedmioty: w nawie południowej dwie płyty nagrobne Hansa von Gleissen-Dorengowskiego, z 1625 i 1627 roku, a wśród naczyń puszka na hostie z 1620 roku z herbem Gleissenów. Inwentarz zabytków, powołując się na program gimnazjalny Junkera z 1841 roku, podaje, że na początku siedemnastego wieku stała przy farze jeszcze kaplica świętej Anny, którą po odzyskaniu kościoła przez katolików urządzono tymczasowo na mieszkanie wikarego; służyła też za miejsce pochówku rodziny Dorengowskich, a później spłonęła i nie została odbudowana.

Z dwóch kamieni ustawionych w nawie południowej jeden mówi, że w 1625 roku szlachetny Hans von Gleissen zbudował tu grobowiec rodowy dla siebie i potomków; drugi, ze znakami czterech ewangelistów i postacią rycerza w zbroi, upamiętnia śmierć Hansa von Gleissen, zwanego Dorengowskim, dziedzica na Jarcewie (po niemiecku Zandersdorf) i ławnika ziemskiego okręgu tczewskiego, zmarłego 16 czerwca 1627 roku.

Według inwentarza zabytków z 1887 roku grobowiec przylegał zapewne od zewnątrz do kościoła.

W pożarze 1733 roku wnętrze fary wypaliło się doszczętnie, dlatego jej wyposażenie nie przedstawiało według inwentarza zabytków żadnej wartości. Benwitz dodaje, że spłonęło wtedy także archiwum człuchowskiego sądu ziemskiego, w czasie wojny szwedzkiej w XVIII wieku przeniesione z ratusza za ołtarz fary. Z trzech dzwonów dwa odlał gdański ludwisarz David Bieck w 1743 i 1744 roku, najmniejszy przelano w 1800.

Sklepienie, nadwątlone pożarami 1657 i 1733 roku, runęło; opierało się na sześciu filarach. Z siedmiu dawnych ołtarzy po 1657 roku odtworzono cztery. Po sporach o koszty odbudowy miasto dało w 1671 roku 5000 cegieł i tyle samo dachówek, a w 1691 roku 4000 holenderskich dachówek i drewno na dach. Warunkiem zdjęcia klątwy w 1751 roku była odbudowa fary kosztem miasta, bo, jak pisze Benwitz, przypisywano mu winę za pożar. W 1757 roku zażądano jeszcze wykończenia wieży, a w 1759 roku nowych okien i drzwi.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Jarcewo należało do Jana Chryzostoma Czapskiego, potem do jego syna Adama, a od 1752 roku do Michała Drogosława Skórzewskiego i jego żony Ludwiki z Czapskich jako spadkobierców Franciszka Czapskiego. W wykazie wasali z 1774 roku 62-letni Michał Skórzewski, generał polski w stanie spoczynku, figuruje jako właściciel Jarcewa i kilku sąsiednich dóbr, między innymi Sąpolna i Konarzyn; mieszkał w Polsce, w miejscowości zapisanej jako Komorsze.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 7938 ewangelików; patronem był magistrat Chojnic, a duszpasterzami byli Johann Hammer (od 1883 roku) i Albert Kahmann (od 1888 roku).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Datę przejęcia fary w 1535 roku, podaną przez Harnocha, podważa Hermann Freytag: Kaspar Geschkau — tak zapisuje to nazwisko — zapisał się na uniwersytet w Lipsku dopiero w 1541 roku, magistrem został w 1551, a w Chojnicach jest poświadczony w styczniu 1556 roku. Freytag podaje też, że Geschkau wrócił później do Kościoła katolickiego, był opatem oliwskim (wybrany w 1558 i ponownie w 1569 roku) i zmarł w 1584 roku. Zdaniem historyka wydającego w 1925 roku dokumenty tych ziem dwie skargi łączone dawniej z „luterskimi Chojnicami około 1545 roku” dotyczą w rzeczywistości Człuchowa w 1617 roku. Wydawca inwentarza zabytków z 1887 roku zastrzega, że relacja kronikarza Junkera, na której opiera się opis przejęcia fary, jest „nieco jednostronna”.

🟡 Goedtke i Benwitz różnią się od innych źródeł w kilku sprawach. Dwie niedatowane skargi, „Querimonia ecclesiae parochialis” i „Querimonia Parochi Conicensis”, Benwitz za Goedtkem odnosi do Chojnic i opisuje na ich podstawie odchodzenie mieszczan od kościoła (s. 260); historyk wydający dokumenty w 1925 roku wiąże dwie skargi łączone dawniej z Chojnicami z Człuchowem i rokiem 1617. Mogą to być te same pisma, ale żaden z tekstów tego nie stwierdza. O przywileju Zygmunta Augusta z 1555 roku Goedtke pisze jako o fakcie (s. 157), a w tekście przytoczonym przez Benwitza czytamy, że przywileje królewskie od 1555 roku zachowane w archiwum miejskim swobody nabożeństw nie dotyczą (s. 274). Harnoch kładzie przejęcie fary na 1535 rok, a według Goedtkego miasto jeszcze w 1543 roku obchodziło Boże Ciało (s. 260).

Jako miejsce pochówku Dorengowskich inwentarz zabytków wskazuje kaplicę świętej Anny, Benwitz kaplicę Najświętszej Maryi Panny (s. 290). Napis o zwrocie fary Benwitz przytacza z czarnej tablicy w innym brzmieniu: „Occupatum erat Secta Lutheri Anno 1555, recuperatum a Catholicis Anno 1616, die S.Bartholomaei” (s. 291). Klasztor augustianów założono według opisu wyżej około 1265 roku i odnowiono w 1356 roku; Benwitz za Goedtkem podaje przybycie zakonników w 1356 roku i dokument fundacyjny z 1365 roku (s. 284). Opis wyżej nazywa Jana Elharda, przedstawionego w 1579 roku na probostwo chojnickie, luterańskim proboszczem Człuchowa. Artykuł o Człuchowie, ogłoszony w 1724 roku w toruńskim czasopiśmie „Das Gelahrte Preußen” i drukowany przez Surkaua jako praca Goedtkego, kończy się dopiskiem, którego autor powołuje się na otrzymane listy i dziękuje za nie Goedtkemu.

Według tego dopisku król Stefan przedstawił wtedy arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Jakubowi Uchańskiemu na chojnickie probostwo, po Jakubie Techem, innego duchownego niż człuchowski Jan Elhard, „ein anderer gleiches Nahmens”, czyli jego imiennika (s. 6).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 5389 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 7446 dusz.

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 375; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 319–326; P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 4–6, 11 i 38–43; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 361–376; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, diecezja Konitz, s. 494 nn; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, Warszawa 1880, hasło Chojnice; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku nr 9/2023; westpreussen.de, dział o Kościele ewangelickim; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 63–64; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1382 (s. 133); H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 66–68, 70–72, 77–79; N. G. Benwitz, „Kirchengeschichte der Stadt Konitz”, „Preußische Provinzial-Blätter” 18, Königsberg 1837, s. 548–562, i 19, Königsberg 1838, s. 22–39, 145–151, 233–251, 417–431; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. XIV, 6, 157–159, 259–260, 263–264, 266–268, 274, 277–278, 284, 290–291; „Königliche Praesentation und Erzbischöfliche Institution einiger Pfarrern in der Stadt Conitz, benebst dem ehemaligen Zustande der evangelischen Gemeine daselbst”, „Preußische Lieferung alter und neuer Urkunden, Erörterungen und Abhandlungen zur Erläuterung der Preußischen Geschichte und Rechte”, t. 1, Lipsk 1755, s. 492–503; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469.