Chojniczki — cmentarz ewangelicki

Chojniczki, po niemiecku Klein Konitz, leżą w gminie Chojnice. Wiejski cmentarz ewangelicki opuszczono po 1945 roku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go dla gminy Chojnice pod pozycją 29 jako dawny cmentarz ewangelicki.

Wieś istniała za książąt pomorskich i rządziła się dawnym prawem polskim, dopóki w 1326 roku komtur świecki Teodoryk von Lindenhain nie nadał jej przywileju na prawie chełmińskim; w 1344 roku arcybiskup gnieźnieński Jarosław zamienił tę wieś z Krzyżakami na Gambarzów. Chojniczki miały niegdyś własną parafię, obejmującą Charzykowy, Funkemel, Buszmel, Jarcowo i Zbyniny. Proboszcz trzymał cztery włóki, a piąta włóka i dwa kawałki ziemi zwane Kawie zapisane były na utrzymanie kościoła. Drewnianą świątynię pod wezwaniem świętego Michała Archanioła, patronatu rządowego, zburzyli Krzyżacy w 1519 roku; odbudowano ją później, a po Reformacji służyli przy niej proboszczowie, z których ostatni nazywał się Jerzy Rimer.

W 1617 roku arcybiskup Gembicki przyłączył kościół jako filialny do fary w Chojnicach, a w czasie drugiej wojny szwedzkiej ucierpiał on na tyle, że go nie odbudowano — „obecnie tylko cmentarz wskazuje po nim miejsce”, zapisał Słownik.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Chojniczki jako wieś. Notował tu 39 domów mieszkalnych i 337 mieszkańców, w tym 248 ewangelików i 89 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Chojnicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1880 roku Słownik geograficzny opisywał Chojniczki, zwane też Małą Chojnicą, jako wieś włościańską w powiecie chojnickim. Leżała ona niedaleko jeziora charzykowskiego (Müskendorfer See), trzy czwarte mili od Chojnic. Mieszkało w niej wówczas 248 ewangelików i 89 katolików.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego notuje w Chojniczkach 3757 mórg obszaru, 39 domów mieszkalnych i szkołę na miejscu. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 351 mieszkańców, wśród nich 240 ewangelików i 111 katolików, a jednych i drugich przypisano do parafii w Chojnicach. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 września 1921 roku, zastał 300 mieszkańców, wśród nich 155 wyznania ewangelickiego; narodowość niemiecką podało 206 osób, polską 94.

Pochówki sięgały tu drugiej połowy XIX wieku; dziś krajobraz cmentarza jest silnie zmieniony, samo założenie znacznie zdewastowane, a nagrobki, w porównaniu ze stanem z 1999 roku, stały się nierozpoznawalne. Andrzej Lorbiecki, inwentaryzując go w 2019 roku, opisał zamknięty cmentarz z XIX wieku na niewielkim wzniesieniu za wsią, z wyraźnie wydzieloną częścią polską i niemiecką; w części polskiej chowa się do dziś. Starsi mieszkańcy pamiętali też wcześniejszy cmentarz w środku wsi, na wzgórzu przy dzisiejszej figurze, na rozwidleniu dróg z Chojnic do Charzyków. Lorbiecki zauważa, że od inwentaryzacji z 1999 roku nagrobki stały się nierozpoznawalne, a części grobów nie da się już odnaleźć.

Gminny program opieki nad zabytkami na terenie gminy Chojnice na lata 2025–2028 opisuje cmentarz jako niewielki teren cmentarza ewangelickiego należącego do nieistniejącego już kościoła, położony w lesie i nieogrodzony, rozlokowany wokół okazałego starodrzewia. Zachowane są nieliczne nagrobki z początku XX wieku oraz „układ kwater”. W źródłach nie znaleziono, czy cmentarz wskazany przez Słownik w miejscu dawnego kościoła świętego Michała jest tym samym, który gminny program opieki nad zabytkami wiąże z nieistniejącym kościołem.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 205 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 36; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Chojnice, poz. 29; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarze ewangelickie Kociewia i Chojnic (Wikipedia, GOK Chojnice, zabytek.pl); A. Lorbiecki, „Inwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice (cz. I)”, „Zeszyty Chojnickie” 35 (2019), s. 255–257; Gminny Program Opieki nad Zabytkami na terenie Gminy Chojnice na lata 2025–2028 (uchwała nr XIV/227/2025 z 21 listopada 2025 roku); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło Chojniczki, oraz t. XV cz. 1, hasło Chojniczki; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. I, hasło „Chojniczki”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 40–41; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.