Chotkowo — cmentarz ewangelicki

Chotkowo, po niemiecku Kathkow, było wsią z dwoma majątkami — w niemieckich wykazach zapisywaną jako Dorf mit 2 Gütern — w powiecie bytowskim, w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Dawny cmentarz leżał na małym wzniesieniu tuż nad zboczem doliny, przy południowo-wschodnim rozwidleniu dróg; pośrodku stała kaplica, po której nie ma śladu. Przed 1938 rokiem cmentarz zrównano z ziemią, a na jego miejscu stanęła żelazna dzwonnica z dwoma dzwonami wiejskimi z 1909 i 1928 roku. Tomasz Rembalski pisał w 2005 roku, że z poświęconego miejsca pozostał tylko porośnięty starymi drzewami pagórek, a dzwonnica stała tam ponoć jeszcze do lat pięćdziesiątych XX wieku. Rembalski podaje na podstawie wizytacji z Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie (sygnatury G 24 i G 69), że chowano tu ewangelików, choć kaplica należała do katolików.

Z tych samych wizytacji wynika, że proboszcz z Ugoszczy pobierał od ewangelików zboże za kazania. Daty założenia cmentarza nie ustalono.

Polska nazwa jest tu starsza od niemieckiej. Zapisano ją 11 listopada 1375 roku, w akcie wystawionym w Słupsku przez Kazimierza, księcia szczecińskiego, dobrzyńskiego, pomorskiego i kaszubskiego, a zarazem księcia Rugii. Książę zatwierdził wtedy sprzedaż majątku Chotkowo, „leżącego w dystrykcie tuchomskim”, przez Gregora Lysa podkomorzemu Broniszowi, dziedzicowi Kołczygłów, za czterdzieści grzywien. Granice wyliczono starannie — od jeziora Trebisze, przez jezioro Submodize i rzekę Suchą, po drzewo zwane szadą jabłonią, mogiły, Dębową Strugę i rzekę Trebiśnicę. Gdy w 1385 roku zakon krzyżacki wziął w zastaw ziemię tuchomską, Chotkowo — według inwentarza zabytków z 1938 roku — z zastawu wyłączono, bo leżało w obszarze kupionym wcześniej od jednego z Puttkamerów. Krzyżacki wykaz z 1438 roku wymienia Chotkowo — zapisane „Kaotkow” — wśród wsi czynszowych okręgu bytowskiego.

Według Siebkego stała tu przed Reformacją publiczna kaplica wiejska. Cramer wylicza tę kaplicę wśród świątyń ziemi bytowskiej z czasów krzyżackich, z krótką adnotacją, że rozpadła się doszczętnie. W 1637 roku kaplicę odebrano ewangelikom. W XVII wieku była filią Borzytuchomia, w XVIII obsługiwano ją z Ugoszczy; późniejsza literatura nadaje jej wezwanie świętej Anny. Opis z 1686 roku przedstawia ją jako budowlę z bali, szalowaną i krytą gontem, z wieżą dzwonną, malowanym drewnianym sklepieniem kolebkowym i dwoma dzwonami, ale bez wyposażenia poza ołtarzem i chrzcielnicą. Projekt nowej kaplicy, sporządzony w 1763 roku przez budowniczego krajowego Braemera, nie doczekał się realizacji. Nieużywaną od 1799 roku kaplicę rozebrano około 1860 roku.

Ziemia bytowska po Reformacji stała się w przewadze luterańska — to region ewangelickich Kaszubów — ale sieć parafii budowano tu późno: pięć ewangelickich okręgów parafialnych ziemi, w tym borzytuchomski, powstało pod panowaniem Hohenzollernów, a tylko szósty, w Pomysku Wielkim, istniał w czasach krzyżackich. Do parafii w Borzytuchomiu, po niemiecku Borntuchen, Chotkowo należało długo. Opis starostwa bytowskiego z około 1637 roku notuje w Borzytuchomiu „kościół z jednym gospodarzem plebańskim”, przy czym drugi taki gospodarz siedział w Chotkowie. Opis ziemi bytowskiej sporządzony po objęciu jej przez Brandenburgię 18 czerwca 1658 roku przypisuje Chotkowo do Borzytuchomia wraz z trzema innymi wsiami urzędowymi.

Wizytacja z lat 1686–1687 zapisała, że mieszkańcy są „wszyscy luteranami” — w 1686 roku nie było we wsi ani jednego katolika. W zapisie z około 1720 roku podano, że kazania głoszono co trzecią niedzielę w przestronnym gospodarstwie chłopskim. W 1780 roku mieszkało tu stu jeden ewangelików i czterech katolików. W 1784 roku Chotkowo leżało półtorej mili na zachód od Bytowa, nad jeziorem przy młynie, przy trakcie do Polanowa. Mieszkali tu sołtys wolny, 12 gospodarzy, zagrodnik, który był zarazem kowalem, nauczyciel i karczmarz; była też chata sołtysa — razem 18 dymów.

Kościół był katolicki: filia kościoła w Borzytuchomiu, obsługiwana przez proboszcza mieszkającego w Ugoszczy i jego wikariusza. Inwentarz archiwum parafii w Borzytuchomiu wymienia osobną pozycję „dom modlitwy w Kathkow”, z aktami z lat 1842–1892.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył we wsi 463 ewangelików, dwóch katolików i jednego Żyda; jako parafię ewangelicką podaje Borzytuchom, jako katolicką — Ugoszcz, po niemiecku Bernsdorf. Urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy mieściły się w samym Chotkowie. Około 1905 roku mieszkało tu, według wykazu Meyersa, 440 osób. Inwentarz z 1938 roku notuje dla 1936 roku 390 mieszkańców, w tym 35 katolików, należących wtedy do parafii w Niezabyszewie; ewangelicy nadal należeli do Borzytuchomia.

Cramer odnotował dawną daninę. Według niego stare wsie urzędu bytowskiego — Chotkowo wśród nich — płaciły jeszcze w jego czasach daninę zwaną pieniądzem biskupim, łącznie 5 talarów 22 srebrne grosze i 6 fenigów rocznie; po sekularyzacji biskupstwa kamieńskiego wpływała ona do kasy państwowej, a duchowieństwo, ani ewangelickie, ani katolickie, nie miało z niej nic.

Po 1945 roku ludność ewangelicka opuściła wieś — uciekła lub została wysiedlona.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Andrzej Tomczak uważał, że kościół w Chotkowie, znany z XVII wieku, w XVI wieku raczej nie istniał; wieś należała wtedy do parafii w Borzytuchomiu.

Źródła: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 78; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 219–220; E. Bahr, „Das Amt Bütow und seine Ortschaften um das Jahr 1637”, „Baltische Studien” NF 53/1967, s. 48–61; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); T. Rembalski, „Zaginiona kaplica w Chotkowie w świetle wizytacji biskupich z lat 1686–1780”, „Nasze Pomorze” 7 (2005), s. 139–151; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055–1056.