Chrząstowo — cmentarz ewangelicki

Chrząstowo, po niemiecku Christfelde, leży w gminie Człuchów. W drugiej połowie XVI wieku była to wieś królewska starostwa człuchowskiego w województwie pomorskim Prus Królewskich; po 1772 roku znalazła się w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze.

Wojewódzki wykaz cmentarzy ma dla Chrząstowa trzy pozycje: cmentarz parafialny, ewangelicki i przykościelny. Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia go słowami: „nagrobki zniszczone drzewostan zachowany”. Cmentarz o powierzchni czterech arów leżał przy drodze leśnej, około pięciuset metrów na zachód od osady Nowa Strzeczona, wśród młodnika sosnowego, i nie miał wtedy ani muru, ani bramy. Zachowały się na nim jedenaście mogił i jeden wolno stojący nagrobek — cippus z 1899 roku, postawiony Heinrichowi Bethkenhagenowi.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Chrząstowie 638 mieszkańców: 402 katolików, 225 ewangelików i jedenaścioro Żydów (strona 158, pozycja 14); i jedni, i drudzy należeli do parafii w Człuchowie. W spisie z 1905 roku było tu 604 mieszkańców, a wśród nich 188 ewangelików. W inwentarzu zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku podano dla całego powiatu człuchowskiego 66 972 mieszkańców, z czego 37 019 przyznawało się do Kościoła ewangelickiego, a 28 253 do katolickiego.

Agathon Harnoch wymienia Chrząstowo wśród miejscowości szkolnych parafii ewangelickiej w Człuchowie, liczącej 5357 dusz, a zarazem wśród kościołów katolickich jej okręgu, który obejmował 5282 katolików. Max Bär notuje dla Chrząstowa katolickie księgi metrykalne dekanatu człuchowskiego prowadzone od 1873 roku, z zapisami do 1875 roku po niemiecku, do 1884 po łacinie, a od 1884 znowu po niemiecku. W tutejszym kościele katolickim inwentarz zabytków z 1887 roku odnotował gotycki kielich.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Christfelde jako wieś. Notował tu 81 domów mieszkalnych i 657 mieszkańców, w tym 290 ewangelików i 367 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Barkowo (Barkenfelde) i podaje tu 181 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strona 158; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1905 roku; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 505; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387 i 398; wojewódzka ewidencja zabytków (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku), gmina Człuchów; karta cmentarza w Chrząstowie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 128–129; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 78.