Chylowa Huta — cmentarz ewangelicki

Chylowa Huta, po niemiecku Chilshütte — formę Kielshütte nadał okupant w 1942 roku — leżała w powiecie kartuskim, w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie, i podlegała obwodowi urzędowemu w Szymbarku. W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy we wsi; cmentarz ewangelicki ujęto w wojewódzkiej ewidencji zabytków na działce numer 181 w obrębie Kaplica. Zachowały się na nim fragmenty nagrobków i żeliwne krzyże, u wejścia rośnie około 300-letnia lipa, a między grobami barwinek i bluszcz.

Po 1945 roku ludność niemiecka opuściła wieś, a cmentarz porzucono; dziś jest zarośnięty, choć wciąż częściowo czytelny.

Po wojnie kończącej się w 1466 roku okolica leżała spustoszona i zarosła lasem; na przełomie XVI i XVII wieku sprowadzono w te strony z Pomorza rodziny luterańskie — przywilej wystawiony w październiku 1605 roku objął dwadzieścia dwie z nich. Demetrius von Weiher, starosta kościerski, osadził Pomorzanami także sam Szymbark i pozwolił im na kościół. Tamtejszy kościół założono około 1610 roku; 24 czerwca 1785 roku ukończono nowy, szachulcowy. W 1834 roku, 19 grudnia, poświęcono w Szymbarku kościół murowany.

W wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich z 1908 roku chrzty, śluby i pogrzeby w Szymbarku sięgają 1773 roku, a rok 1693 dotyczy wyłącznie dawnej filii w Nowym Barkoczynie.

W 1772 roku pustkowie Chilshütte z trzema włókami stało puste: dwaj gospodarze zubożeli i odeszli dwa lata wcześniej. Jesienią starostwo zasiało tu 30 szefli żyta; dotąd płacono 180 florenów dzierżawy.

Chylowa Huta figuruje w wykazie miejscowości parafii w Szymbarku z 1820 roku. Według Heidna ewangelików z Chylowej Huty i Kaplicy przydzielono dekretami z 1822 i 1876 roku do parafii w Szymbarku.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Chilshütte jako królewską wieś chłopską z siedmioma budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 61, wszystkich wyznania ewangelickiego. W 1869 roku dzieci należały do okręgu szkolnego w Pollentschin. W wykazie gmin z 1885 roku, pod nazwą „Ghielshütte”, figuruje 130 mieszkańców, w tym 121 ewangelików i dziewięciu katolików; katolików przypisano do parafii w Goręczynie. U schyłku XIX wieku parafia szymbarska liczyła około 4725 dusz i miała osiemnaście cmentarzy.

W 1905 roku mieszkały tu 152 osoby. Według Heidna w 1906 roku w Kaplicy otwarto szkołę ewangelicką, przeniesioną później do Chylowej Huty.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Kapellenhütte w parafii Szymbark (Schönberg) i podaje łącznie 310 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Karthaus, s. 48–49, poz. 13; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424–425, parafia Schönberg; M. Bär, wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, 1908, poz. Schönberg; wykaz miejscowości parafii ewangelickiej Schönberg z 1820 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Somonino, poz. 10 (cmentarz dawny ewangelicki, działka 181, obręb Kaplica); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 204–205; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 100, pozycja 51; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 156; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.