Ciecholewy — cmentarz ewangelicki

Ciecholewy, po niemiecku Zechlau, leżą nad Brdą, niedaleko miejsca, w którym rzeka przechodzi przez Jezioro Charzykowskie. Dziś należą do gminy Konarzyny w powiecie chojnickim, ale do 1920 roku były rycerskimi dobrami w powiecie człuchowskim — o obszarze 4990 mórg, z ośmioma domami mieszkalnymi i własną stacją pocztową; katolicy chodzili do kościoła w Konarzynach. Wieś była jedną z osad drobnej szlachty — obok Borzyszków, Brzeźna Szlacheckiego, Gliśna, Łąkiego, Lipnicy, Kiedrowic, Ostrowitego, Prądzony, Konarzyn, Konarzynek i Żychc — na które starosta nie miał bezpośredniego wpływu. Benedykt Reszka zauważa, że z tego powodu luteranizm wyrządził tu katolicyzmowi mniej szkody niż gdzie indziej na obszarze późniejszej diecezji chełmińskiej.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Ciecholewy należały do Andrzeja Teodora Grabowskiego, od 1722 roku do jego syna Andrzeja Teodora, potem do brata tegoż, Jana, i do synów Jana — Adama, Andrzeja i Ignacego. W 1772 roku dobra należały do Adama Goetzendorf-Grabowskiego, a od 1778 roku do Heinricha Benjamina Ksepki. Majątek rycerski Zechlau, z folwarkiem Zossnow i karczmą Babilon (1284 hektary), należał przed 1920 rokiem do powiatu człuchowskiego.

W 1891 roku był własnością spadkobierców Seglera, w latach 1903–1909 Roberta Schradera, a w 1912 roku wdowy po Schraderze. Księga adresowa z 1928 roku podaje jako właściciela Paula Schulza (965 hektarów), a w wykazie przymusowego wykupu z tego samego roku majątek, z którego wyznaczono 250 hektarów, figuruje jako własność Augusta Ulrycha.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Zechlau jako majątek rycerski. Notował tu osiem domów mieszkalnych i 110 mieszkańców, w tym 32 ewangelików i 78 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Sampohl; katolicy — do parafii Groß Konarzin; dzieci należały do okręgu szkolnego Groß Konarzin. Słownik geograficzny naliczył tu 78 katolików i 32 ewangelików.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w tutejszym obszarze dworskim 189 mieszkańców: 116 katolików i 73 ewangelików. Ci ostatni należeli do parafii w Sąpolnie (Sampohl). W pierwszym powszechnym spisie ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wykazano na 194 mieszkańców w trzynastu domach 171 osób wyznania rzymskokatolickiego i 23 ewangelickiego. Narodowość polską podały 153 osoby, niemiecką 41.

Cmentarz jest nieczynny i po 1945 roku nie przejęło go żadne inne wyznanie. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia ten cmentarz dla gminy Konarzyny pod pozycją 1 jako cmentarz ewangelicki, bez numeru rejestru. Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023–2026 wymienia go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki datowany na początek XIX wieku. Karta cmentarza z 30 października 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte lub zniszczone, drzewostan w pełnym rozwoju”.

Cmentarz leżał przy drodze polnej, pięćdziesiąt metrów od szosy z Chojnic, a zachowały się wtedy dwa nagrobki z drugiej połowy dziewiętnastego wieku i jedenaście mogił; najstarszą z zachowanych płyt nagrobnych była ta z 1855 roku. Ogrodzenia nie było; rósł tam okazały starodrzew — dwadzieścia jeden lip, kasztanowce, buk, wiązy i świerki, a w runie barwinek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sąpolno (Sampohl) i podaje tu 20 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. I, hasło „Ciecholewy” (1.); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Schlochau, s. 164–165, poz. 142; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Konarzyny, poz. 1; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami dla Gminy Konarzyny na lata 2023–2026 (uchwała nr XXXV/293/2023 z 1 czerwca 2023 roku); karta cmentarza w Ciecholewach, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1262 (s. 109–110); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 206; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 264; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 174; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 21; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1143; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 146–147; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.