Ciecholub — dawny kościół ewangelicki (relokowany do Warcina)

Dawny kościół ewangelicki z Ciecholubia (po niemiecku Techlipp) stoi dziś w Warcinie, na terenie Technikum Leśnego. Była to świątynia drewniana i szachulcowa, wzniesiona po raz pierwszy w 1565 roku; wieżę i zakrystię dostała w 1911 roku, a według Jana Wilda w nawie przed ołtarzem miała murowaną kryptę. Kohte datował obecną budowlę w konstrukcji szkieletowej na czas tuż przed 1670 rokiem. Ołtarz nosi herby rodów Zitzewitz i Natzmer, a kielich był darem Lorenza von Zitzewitza i jego żony Margarete Sophie z domu von Natzmer z 1670 roku.

Wykaz rejestru zabytków notuje obiekt jako „zbór ewangelicko-augsburski”, szachulcowy, i datuje go na koniec XVII wieku z przekształceniami na początku XX wieku (numer A-343 z 18 marca 1965 roku); opis ten pochodzi sprzed przeniesienia budowli do Warcina.

Ciecholub leży dziś w gminie Kępice, w powiecie słupskim; przed 1945 rokiem należał do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg) w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Wieś znana jest z dokumentów od XV wieku; od dawna należała do rodu von Zitzewitz i w rękach tej rodziny pozostała do końca: w 1907 roku właścicielem był Franz von Zitzewitz, po nim jego córka Hanneliese, hrabina von Brocke.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kościół w Ciecholubiu, po niemiecku Techlipp, nazywany też kaplicą, zbudował w 1565 roku za zgodą księcia Matthias von Zitzewitz; świątynia należała do synodu sławieńskiego jako filia Osowa (Wussow). Ciecholub stanowił filiał parafii w Osowie (Kirchspiel Wussow). Tamtejszy kościół stoi na wysokim wzniesieniu w północnej części wsi, a własną lożę miał w nim kanclerz Rzeszy Otto von Bismarck, pan sąsiedniego Warcina.

Spis z 1895 roku opisuje sam Ciecholub jako obszar dworski, w którym mieszkało 181 ewangelików i ani jeden katolik; okręgiem urzędowym i urzędem stanu cywilnego były dla niego Biesowice. W 1925 roku gmina liczyła 253 mieszkańców; dla 1939 roku zestawienie Michaela Rademachera podaje 187. W 1879 roku majątek Techlipp, liczący 1152,70 hektara, z młynem, należał do von Zitzewitza. W 1905 roku właścicielem Ciecholubia był Eugen von Zitzewitz, a w latach 1911–1928 majątek, liczący 1188 hektarów, należał do Franza von Zitzewitza z Pustowa i był prowadzony przez zarządcę.

Według Kohtego Ciecholub, dawniej filia parafii w Osowie (Wussow), od 1913 roku był połączony z utworzoną wówczas parafią w Biesowicach (Beßwitz). Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Beßwitz, oddaloną od Beßwitz o 4 kilometry, a dla całej parafii podaje 1191 dusz. Stanowisko pastora było wtedy nieobsadzone. Patronat sprawował właściciel majątku Ernst von Zitzewitz z Beßwitz. Ołtarz i ambonę połączono niegdyś w ambonę ołtarzową; podczas przebudowy w 1911 roku przywrócono ich pierwotny układ. Ołtarz wspiera się na czterech kolumnach owiniętych liśćmi winorośli; w polu środkowym przedstawiono ukrzyżowanego Chrystusa między dwoma łotrami, między kolumnami postacie opłakujące, a w górnej kondygnacji Zmartwychwstanie. Chrzcielnica była sześcioboczna, z malowanymi na płycinach alegorycznymi krajobrazami.

Z empor z połowy XVII wieku przy przebudowie pozostawiono zachodnią, przedłużając ją na całą szerokość kościoła, a balustradę usuniętej empory południowej użyto jako boazerii po obu stronach ołtarza; płyciny pomalowano postaciami Chrystusa i apostołów oraz alegoriami cnót, sztuk i żywiołów.

Po 1945 roku odprawiano tu dalej nabożeństwa po niemiecku. Według Jana Wilda do 1957 roku prowadził je Max Totzke z Osowa, człowiek świecki, potem dojeżdżali duchowni ze Słupska; w 1971 roku kościół stał się własnością Konsystorza Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Wild podaje też, że w połowie lat pięćdziesiątych Ciecholub był filią parafii ewangelickiej w Osowie, a liczba wiernych przychodzących na nabożeństwa do tutejszego kościoła do połowy lat sześćdziesiątych wynosiła około 80 osób („Informator Parafialny” nr 5 (246)/2023, s. 13). Nieużywany od 1976 roku, obiekt niszczał, aż w 2006 roku rozebrano go i przeniesiono do Warcina; odbudowaną świątynię otwarto tam 17 sierpnia 2012 roku.

Dwadzieścia pięć zabytków ruchomych przeniesiono w latach 1971–1976 do Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku — między innymi emporę muzyczną z trzeciej ćwierci XVII wieku, przerobioną w XVIII wieku i w 1911 roku, elementy ołtarza głównego z trzeciej ćwierci XVII wieku, malowidła z empory bocznej z przełomu XVII i XVIII wieku, chrzcielnicę z XVIII wieku, cynowy lichtarz z połowy XVII wieku i mosiężny żyrandol z końca XVIII wieku. Dwa z tych obiektów pochodziły z kościoła w Przytocku: siedemnastowieczna płaskorzeźba „Ostatnia Wieczerza” i mosiężny świecznik wiszący z tego samego stulecia. Gdy w 1971 roku wystrój kościoła wpisano do rejestru zabytków, jego właścicielem było Duszpasterstwo Zborów Niepolskich w Słupsku.

Warcino kupili Bismarckowie w 1867 roku i to oni nadali kształt tutejszemu założeniu pałacowo-parkowemu. W parku, na Wzgórzu Bismarcka — dawnym Richtbergu — po rodowym cmentarzu z kaplicą wzniesioną około 1905 roku zostały fragmenty murów i trzy płyty nagrobne, z których urządzono lapidarium.

🟡 Źródła nie zgadzają się co do wieku budowli. Kohte datuje ją na czas tuż przed 1670 rokiem, a rejestr zabytków na koniec XVII wieku. Jan Wild i „Gazeta Kaszubska” podają, że w obecnym kształcie kościół zbudowano w 1799 roku; Kohte pisze natomiast, że belkę z datą 1799 wyjęto przy przebudowie w 1911 roku z wnętrza i wstawiono w ścianę południową.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 893; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III, Stettin 1934, s. 121; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 1895 roku, Kreis Rummelsburg, strona 166, pozycja 114; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasła Osowo i Warcino; Kościół ewangelicki w Ciecholubiu (Wikipedia PL); kosciolydrewniane.pl, hasło „Ciecholub”; GazetaKaszubska — Ciecholub; Urząd Miejski w Kępicach — Ciecholub; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III: „Die Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg”, Stettin 1934; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie: Ciecholub, Warcino”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 5 (246)/2023, s. 13; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 130–131; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152–153; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162–163; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 287; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1972, nr 14, poz. 86, s. 8–9; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 150; G. Stübs, „Die Gemeinde Techlipp im ehemaligen Kreis Rummelsburg in Pommern”, Pommersche Forschungsgemeinschaft 2011 (kopia w Internet Archive z 26 maja 2016 roku); M. Rademacher, „Deutsche Verwaltungsgeschichte”, Landkreis Rummelsburg (za niemiecką Wikipedią, hasło „Ciecholub”).