Ciemno — cmentarz ewangelicki

Ciemno, po niemiecku Zemmen, leży w gminie Tuchomie w powiecie bytowskim; do 1945 roku należało do powiatu bytowskiego (Kreis Bütow), do okręgu urzędowego Groß Tuchen, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. W źródłach nie znaleziono kościoła we wsi; był tu cmentarz.

W 1784 roku Ciemno leżało półtorej mili na południowy zachód od Bytowa, na granicy z zachodniopruskimi wsiami Glissen i Lanken. Wieś dzieliła się na siedem małych folwarków siedmiu współwłaścicieli; był młyn wodny — razem 26 dymów. W kilku jeziorach łowiono ryby.

Cramer podaje, że 8 maja 1345 roku rycerz Kazimierz z Tuchomia nadał ze swojego zamku swojemu giermkowi Wisławowi leżącą na dalekim południu niwę Zemno — z czterdziestoma czterema włókami, z sądownictwem wyższym i niższym oraz wszystkimi pożytkami. W 1385 roku ziemię tuchomską wraz z dobrami szlacheckimi Ciemno, Trzebiatkowa i Modrzejewo oraz wsiami Tuchomie Wielkie i Małe, Tągowie i Chotkowo przejął zakon krzyżacki, najpierw jako zastaw.

Ewangelicy należeli do parafii w Tuchomiu (Groß Tuchen); Słownik geograficzny podaje Ciemno jako jej filię. Katolików spis z 1895 roku i inwentarz zabytków z 1938 roku przypisują również do parafii w Tuchomiu, natomiast wykaz z 1866 roku notuje Ciemno w parafii w Niezabyszewie, z 87 osobami. W zespole Archiwum Książąt Szczecińskich w Szczecinie jest jednostka z 1697 roku zatytułowana „Die Eingesessenen des Dorfes Zemmin im Amt Bütow wegen Anbauung eines Hauses zu ihrem Gottesdienst” — mieszkańcy wsi Zemmin w urzędzie bytowskim w sprawie budowy domu dla swojego nabożeństwa. Zemmin to niemiecka nazwa Ciemna, poświadczona indeksem wydawcy dokumentów obu ziem. W źródłach nie znaleziono treści samych akt; znane są tylko ich tytuł, data i sygnatura.

Mieszkańcy Ciemna mieli w kościele ewangelickim w Tuchomiu własne miejsce — siadali na chórze szlacheckim, razem z mieszkańcami Modrzejewa i Trzebiatkowej. Z tego kościoła, rozebranego w 1889 roku, ocalała w Ciemnie chorągiewka dachowa, przeniesiona na budynek gospodarczy zagrody Spitzocka von Bresinski. To żelazna blacha 0,45 na 0,68 metra, z monogramami „H IK” i „H K” oraz dwoma gmerkami, fundacja George’a Klingbeila z Gdańska z początku XVIII wieku.

W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku zapisano tu 226 ewangelików i 112 katolików, a w 1925 roku na 355 mieszkańców przypadało 238 ewangelików i 110 katolików. W 1933 roku wieś liczyła 321 osób, w 1939 — 319. Na początku marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, po czym niemal wszystkich niemieckich mieszkańców wysiedlono, a nazwę spolszczono na Ciemno.

Karta cmentarza z 30 sierpnia 1993 roku ocenia jego stan słowami: „zniszczone nagrobki, wycięty drzewostan”. Cmentarz leżał w północnej części wsi, dwieście metrów na zachód od szosy z Tuchomia, na terenie wyniesionym, i zajmował 0,42 hektara. Zachowało się wtedy piętnaście mogił z pierwszej połowy dwudziestego wieku, a z ogrodzenia pozostały jedynie fundamenty muru kamiennego o długości dwustu siedemdziesięciu metrów.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 198–199, pozycja 44; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Archiwum Książąt Szczecińskich, sygn. 65/2/0/2.40/II.1811 („Die Eingesessenen des Dorfes Zemmin im Amt Bütow wegen Anbauung eines Hauses zu ihrem Gottesdienst”, 1697); „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 208, 273–274; Zarys historyczny gminy Tuchomie, tuchomie.pl; karta cmentarza w Ciemnie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1090.