Cieszymowo — cmentarz ewangelicki

Cieszymowo, po niemiecku Teschendorf, leży w gminie Mikołajki Pomorskie, w dawnym i dzisiejszym powiecie sztumskim. Cmentarz ewangelicki ujęto w gminnej ewidencji zabytków, w zestawieniu kart adresowych pod pozycją 224, i datowano na pierwszą połowę XIX wieku. Ewidencja określa go jako cmentarz podworski, czyli związany z majątkiem. Miejsce leży na wzniesieniu po północnej stronie drogi, którą wojewódzka ewidencja zabytków opisuje jako biegnącą w stronę Balewa, a gminna ewidencja zabytków — w kierunku Stążek; adres geodezyjny to działka numer 94 w obrębie Stążki.

Rejestr zabytków wymienia w Cieszymowie dziewiętnastowieczny zespół pałacowy: pałac pod numerem A-307 z 9 września 1994 roku i park pod tym samym numerem z 22 czerwca 1978 roku. W rejestrze figuruje też szachulcowy spichrz z 1797 roku, obecnie kaplica, wpisany 14 sierpnia 1962 i 30 grudnia 1991 roku. Osobno figuruje w nim drugi park dworski z około połowy XIX wieku, pod numerem A-914 z 26 maja 1978 roku.

Parafia ewangelicka, do której wieś należała, obejmowała dwa kościoły — w Groß Rohdau i w Dakau — i liczyła około 2100 dusz; nabożeństwo w Dakau odprawiano co trzecią niedzielę. Kościół w Groß Rohdau ufundowano w 1624 roku, w 1754 rozebrano go jako grożący zawaleniem i wzniesiono nowy, pod patronatem dziedziców; stara wieża stała przy nim do 1859 roku. Agathon Harnoch wymienia Groß Teschendorf wśród miejscowości szkolnych tego zboru, a Max Bär notuje dla Groß Rohdau księgi chrztów i ślubów od 1755 roku, a zgonów od 1788 roku.

Katolickie akta wizytacji diecezji pomezańskiej, omówione przez Jana Wiśniewskiego, pokazują tę wieś od strony parafii katolickiej w Schönwiese (Krasnej Łące). W 1749 roku biskup przypominał ugodę z 24 października 1699 roku, którą tamtejszy proboszcz zawarł z Margarethą Schack (w aktach: Szachowa) i jej synem Wilhelmem, dziedzicami dóbr Sztembarg i Tesiemdorff (zapewne Cieszymowa): mieli nie narzucać na terenie parafii predykantów luterańskich bez zgody proboszcza.

W 1785 roku w granicach tej parafii mieszkało 298 protestantów, około jednej czwartej ludności, bez własnej kaplicy, a wizytacja z 21 sierpnia 1787 roku odnotowała, że luteranie mają własną szkołę w Cieszymowie: „Lutrzy zaś w Taszendorfie maią szkołę”.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Cieszymowo z folwarkiem Klein Teschendorf należało do Marie Sophie z domu von Schack, od 1730 roku do jej syna Heinricha Alberta von Kalneina, od 1734 roku do braci Schacków von Wittenau, od 1736, ściślej 1752 roku, do Karla Albrechta, od 1787 roku do jego córki Sophie Karoline, zamężnej hrabiny von der Goltz, od 1796 roku do jej synów, a od 1808 roku do hrabiego Karla Ludwiga Albrechta Alexandra von der Goltza. W wykazie wasali z 1774 roku Cieszymowo figuruje wśród dóbr 54-letniego generała majora Karla Albrechta von Schacka.

Pod tą nazwą urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku prowadzi dwa osobne hasła: pod hasłem Groß Teschendorf (majątek rycerski) — 16 domów mieszkalnych i 315 mieszkańców, w tym 250 ewangelików i 65 katolików; pod hasłem Klein Teschendorf (wieś) — dziewięć domów mieszkalnych i 69 mieszkańców, w tym 66 ewangelików i trzech katolików. W obu miejscowościach ewangelicy należeli do parafii Rohdau; katolicy — do parafii Schönwiese; dzieci należały do okręgu szkolnego Groß Teschendorf.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Cieszymowo w dwóch osobnych pozycjach: jako gminę wiejską i jako obwód dworski. W gminie wiejskiej mieszkało 129 osób, z tego 99 ewangelików, 22 katolików i ośmioro innych chrześcijan; w obwodzie dworskim — 102 osoby, z tego 57 ewangelików i 45 katolików. Ewangelicy z obu części należeli do parafii Groß Rohdau, leżącej w powiecie suskim, katolicy do parafii Schönwiese.

Spis zna w tym samym powiecie także Teschendorf zwane Ober; w źródłach nie znaleziono rozstrzygnięcia, który z tych Teschendorfów odpowiada dzisiejszemu Cieszymowu.

Karta cmentarza z listopada 1988 roku ocenia go słowami: „Stan zachowania nagrobków zły,drzewostanu dobry”. Naliczono wtedy piętnaście nagrobków wolnostojących z pierwszej połowy dwudziestego wieku, najstarszy z 1921 roku, a czytelność nagrobków i mogił określono jako złą. Cmentarz leżał wśród pól, nie miał muru ani bramy, a na rzucie kwadratu biegła aleja lipowa dzieląca go na dwie kwatery; rosły tam wówczas trzydzieści cztery lipy i cztery dęby w dobrym stanie.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Stuhm, strona 68 pozycja 16 oraz strona 72 pozycja 97; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Gr. Rohdau und Dakau, s. 529; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 203; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; gminna ewidencja zabytków gminy Mikołajki Pomorskie, zestawienie kart adresowych, pozycja 224; wojewódzka ewidencja zabytków, pozycja 15; karta cmentarza w Cieszymowie Wielkim, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 25 (s. 2), nr 1122 (s. 54); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 202–203; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 70.