Cmentarz, tzw. Nowy (ewangelicki)

Nowy Cmentarz ewangelicki bywa łączony z zespołem nekropolii przy Wielkiej Alei w Gdańsku — dzisiejszej alei Zwycięstwa. Nie była to jedna nekropolia, lecz kilkanaście sąsiadujących ze sobą założeń.

Arkusz Messtischblattu w skali 1:25 000, numer 1677 (Danzig, wydanie 1910), pokazuje wzdłuż Wielkiej Alei szereg ogrodzonych kwater z sygnaturą cmentarną, lecz w obrębie miasta nie podpisuje żadnej z nich. Brama Oliwska, plac ćwiczeń i cegielnia mają na tym arkuszu podpisy.

Czynne cmentarze zamknięto w listopadzie 1946 roku. W 1966 roku na terenie cmentarza Najświętszej Marii Panny i cmentarza zjednoczonego urządzono park miejski. Kwater ani nagrobków w tym miejscu nie ma.

Ewidencja zabytków opisuje po wschodniej stronie dawnej Wielkiej Alei zespół cmentarno-parkowy w Gdańsku-Aniołkach. Objęto nim tereny dawnych cmentarzy: północną i południową część Cmentarza Ubogich, zwanego cmentarzem Lazaretu (Lazarett Kirchhof), cmentarz parafialny Najświętszej Marii Panny, Zjednoczony Cmentarz, który połączył nekropolie kościołów świętego Bartłomieja, świętego Jana oraz świętych Piotra i Pawła, cmentarz mennonitów i południową część Cmentarza Luterańskiego — wraz z ich układem kompozycyjnym, zachowanym starodrzewem oraz domem zarządcy parku przy alei Zwycięstwa 8. Osobno ujęto przy alei Zwycięstwa dawny cmentarz ewangelicki świętej Trójcy.

Cały ten zespół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A/2009 decyzją z 6 marca 2025 roku, razem z parkiem Steffensów (w wykazie: „park Steffensonów”) i szaletem parkowym; relikty kościoła świętego Michała Archanioła wykaz podaje osobno, pod numerem C/571.

W źródłach nie znaleziono, której nekropolii dotyczy nazwa „Nowy Cmentarz”. Żaden z obiektów wymienionych przy Wielkiej Alei takiej nazwy nie nosi. Nazwa pada natomiast w Gdańsku dwukrotnie poza tym zespołem. Po pierwsze, w wykazie rejestru zabytków: zespół cmentarza garnizonowego przy ulicy Dąbrowskiego 2 (numer A-1063, decyzja z 28 sierpnia 1984 roku) obejmuje obok cmentarza garnizonowego z początku XIX wieku także „cmentarz »nowy« (ewangelicki)” z końca XIX wieku, drewnianą kaplicę i dom dozorcy. Po drugie, w gminnej ewidencji zabytków: pod pozycją 4844 przy ulicy Ramułta figuruje dawny cmentarz ewangelicki zwany „nowym cmentarzem Świętego Jerzego”, dziś park, na działce 89/2 obrębu 110.

Pierwszy z tych przypadków objaśnia serwis cmentarzy komunalnych Gdańska: Cmentarz Garnizonowy powstał formalnie w 1945 roku z połączenia trzech cmentarzy (wojskowego, Nowego Bożego Ciała i bezwyznaniowego). Nowy cmentarz ewangelickiej parafii Bożego Ciała założono w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku po wschodniej stronie cmentarza wojskowego, od dzisiejszej ulicy Dąbrowskiego.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Cmentarze przy Wielkiej Alei — Gdańsk Strefa Prestiżu; Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz miasta Gdańska (stan 29 VIII 2026), pozycje 264, 265, 308, 1047 i 4844; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1677 Danzig, wydanie 1910; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Cmentarz Garnizonowy. Historia”, cmentarze-gdanskie.pl; „Cmentarz Garnizonowy”, cmentarze-gdanskie.pl; Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia), hasło „Cmentarze we Wrzeszczu (z Aniołkami). Przy Wielkiej Alei”.