Cyganek — lapidarium nagrobków mennonickich (Muzeum Żuławskie, oddział)

Cmentarz Jedenastu Wsi w Cyganku (po niemiecku Tiegenhagen) był wspólną nekropolią mennonitów i luteranów z jedenastu wsi żuławskich: Tiegenhagen, Petershagen, Reimerswalde, Tiegerwalde, Platenhof, Pletzendorf, Altendorf, Petershagenerfeld, Haberhorst, Stobendorf i Neuendorf. Według Klubu Nowodworskiego odpowiadają im dziś między innymi Cyganek (Tiegenhagen), Żelichowo (Petershagen), Cyganka (Reimerswalde), Starocin (Pletzendorf) i Stobiec (Stobendorf), a część z nich weszła w obręb Nowego Dworu Gdańskiego. Samorządy tych wsi założyły go na sztucznie usypanym kopcu obok cmentarza przy kościele świętego Mikołaja, a jego powstanie wiąże się z usamodzielnianiem się gminy mennonickiej w Tiegenhagen. Marta Koperska-Kośmicka podaje rok założenia cmentarza, 1639, i dodaje, że cmentarz przy katolickim kościele świętego Mikołaja istniał wtedy już od trzystu lat.

Zachowane nagrobki to polne kamienie z XVII i XVIII wieku ze skromnymi inskrypcjami — rokiem śmierci, inicjałami i gmerkiem, czyli znakiem gospodarstwa; są też stele z piaskowca.

Sąsiedni kościół świętego Mikołaja jest czternastowieczny; przebudowano go w szachulec w latach 1637–1647 i ponownie w 1894 roku. Wpisano go do rejestru zabytków 25 maja 1961 roku pod numerem A-236, a w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa figuruje pod miejscowością Żelichowo. Od 2002 roku służy grekokatolikom jako cerkiew.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Tiegenhagen, Pißkrug” łącznie 549 mieszkańców: 123 luteranów, 170 katolików i 256 mennonitów; luteranie należeli do parafii, której siedzibą był Nowy Dwór Gdański (Tiegenhoff). W 1820 roku we wsi stał jeden kościół katolicki i jeden dom modlitwy mennonitów.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Tiegenhagen 79 budynków mieszkalnych i 771 mieszkańców, w tym 236 ewangelików, 308 katolików i 227 mennonitów. W 1869 roku katolicy należeli do miejscowej parafii.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w gminie 671 mieszkańców: 209 ewangelików, 264 katolików i 198 innych chrześcijan. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego opisuje tę wieś pod nazwą niemiecką Tiegenhagen jako wieś kościelną nad Tugą w powiecie malborskim i powtarza liczby ze spisu z 1885 roku. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje dla gminy 682 mieszkańców: 274 ewangelików, 232 katolików i 176 innych chrześcijan.

W 2006 roku na terenie dawnego cmentarza urządzono lapidarium sztuki sepulkralnej, oddział Muzeum Żuławskiego. Zgromadzono w nim 70–80 kamieni nagrobnych, w większości odzyskanych z fundamentów rozebranego budynku gospodarczego. Według Marty Koperskiej-Kośmickiej kamienie odkrył pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku fotograf i regionalista Marek Opitz, podczas prac porządkowych na terenie dawnej plebanii; autorka liczy ich ponad 80. Najstarszy, z nazwiskiem Arent, pochodzi z 1650 roku, a kolejne, z nazwiskami olęderskimi, takimi jak Epp, Klassen, Geissler i Siemens, dokumentują pochówki do 1799 roku.

Słownik nazywa po polsku Tugą wieś Tiege, dziś Tuję; to inna miejscowość niż Cyganek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof) i podaje tu 272 ewangelików.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Lapidarium Cmentarz 11 Wsi, Cyganek — Klub Nowodworski; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło „Tiegenhagen”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 137; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 119 (strony druku 82–83); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 48, nr 157; państwowy rejestr nazw geograficznych (PRNG), urzędowe nazwy miejscowości, hasło „Tuja” (wieś, gmina Nowy Dwór Gdański); „Monitor Polski” 1947, nr 111, poz. 719; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 152; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 55, 57.